Πέμπτη, Απριλίου 21, 2016

Τα πολιτισμικά κέντρα πριν το '21: Φαναριώτες, Επτάνησα, Διασπορά

Οι ιδεολογικές και πνευματικές ζυμώσεις για τον αγώνα της ανεξαρτησίας αλλά και οι προσπάθειες για διαμόρφωση εθνικής λογοτεχνίας, κατά τις αρχές του 19ου αιώνα, πήγαζαν από τρία κέντρα: τους Φαναριώτες, τα Επτάνησα και τη Διασπορά. Τα κέντρα αυτά αποτελούν σταθμό στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και μας χάρισαν εμβληματικές προσωπικότητες, το έργο των οποίων υπήρξε μεγάλη συνεισφορά στο φιλελληνικό κίνημα. Αυτοί είναι που ήρθαν σε επαφή με τον δυτικό πολιτισμό και τα κινήματα* της εποχής και τα ερμήνευσαν στη χώρα μας με τον δικό τους, μοναδικό τρόπο, προσπαθώντας, παράλληλα, να ορίσουν το "εθνικό ιδίωμα".

Οι Φαναριώτες ήταν υψηλοί αξιωματούχοι της Εκκλησίας και του Οθωμανικού κράτους και ένα από τα πιο σημαντικά αξιώματά τους, ήταν αυτό του φεουδαρχικού διοικητή των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών (σημερινή Ρουμανία). Στις αυλές αυτές ήρθαν σε επαφή με τη Δύση και ανέπτυξαν το ενδιαφέρον τους για τα πολιτικά και τα λογοτεχνικά πράγματα. Η φιλοσοφία της εποχής δεν τους άφηνε αδιάφορους. Μοντεσκιέ, Ρουσσώ, Βολταίρος.. οι γαλλικές φιλελεύθερες ιδέες έγιναν αντικείμενο των αναζητήσεών τους. Οι περισσότεροι, λόγω της θέσης και των προνομίων τους, δεν έδειχναν ιδιαίτερη θέρμη για τον αγώνα αλλά μια εξέχουσα προσωπικότητα από το Βελεστίνο της Θεσσαλίας, ο Ρήγας, είχε ένα μεγάλο όραμα και δεν δίστασε να μιλήσει για τη βίαιη ανατροπή του οθωμανικού-τυραννικού ζυγού. Η λογοτεχνική του προσφορά, μεγάλη: Θούριος, ένας ορμητικός, επαναστατικός ύμνος!



Στα Επτάνησα το κλίμα ήταν διαφορετικό. Γεωγραφικά βρίσκονταν πιο κοντά στην Ιταλία, άρα και στη Δυτική Ευρώπη και δεν είχαν καμία σχέση με την Κωνσταντινούπολη και τη Μολδοβλαχία. Η παιδεία, επίσης, ήταν ιταλική. Οι αριστοκράτες έστελναν τα παιδιά τους να σπουδάσουν σε ιταλικά πανεπιστήμια, όπου μάθαιναν τα πάντα για την αρχαιοελληνική γλώσσα και ιστορία αλλά στα ιταλικά/λατινικά. Γι αυτό δεν πρέπει να μας εκπλήσσει που δύο από τους τρεις μεγάλους ποιητές του 19ου αιώνα, ο Σολωμός και ο Κάλβος (ο τρίτος είναι ο Παλαμάς) έγραψαν το μεγαλύτερο μέρος του έργου τους στα ιταλικά. Σε αυτόν τον κύκλο ανήκει επίσης ο Βηλαράς, που με τη Ρομεηκη γλοσα του είχε κερδίσει τον θαυμασμό του νεαρού τότε Σολωμού.

Η Διασπορά, όπως το λέει και το όνομα, δεν ήταν κάτι συγκεκριμένο και συγκεντρωμένο από γεωγραφική άποψη, αφού αναπτύχθηκε στα εμπορικά κέντρα της Ευρώπης: Οδησσός, Άμστερνταμ, Λονδίνο, Παρίσι, Βιέννη, Βενετία... Η αστική τάξη που αναπτυσσόταν εκείνο τον καιρό οργάνωνε τις εμπορικές της δραστηριότητες στα πιο κοσμοπολίτικα λιμάνια. Εδώ, εμβληματική είναι η μορφή του Κοραή. Ήταν ένας Έλληνας γιατρός που ζούσε στο Παρίσι και καθιερώθηκε στις ευρωπαϊκές συνειδήσεις ως ο άνθρωπος που είχε μόνο του μέλημα την επιμέλεια και την έκδοση βιβλίων της αρχαιοελληνικής γραμματείας. Πίστευε ακράδαντα πως η παιδεία ήταν το απαραίτητο εργαλείο που χρειάζονταν οι συμπατριώτες του για τον απελευθερωτικό τους αγώνα, ώστε να κερδίσουν την ανεξαρτησία τους και να στήσουν το έθνος-κράτος τους. 

Όταν ο αγώνας τελείωσε και σχηματίστηκε το πρώτο ελληνικό κράτος, είχε μείνει εκτός συνόρων το μεγαλύτερο κομμάτι των Ελλήνων και ως πρωτεύουσά του επιλέχθηκε αρχικά του Ναύπλιο και στο τέλος η Αθήνα, συμβολικά. Υπήρξε, λοιπόν, στη χώρα ένα πολιτισμικό κενό, εφόσον και τα τρία κέντρα που αναφέραμε παραπάνω, ήταν εκτός των ορίων του τότε κράτους. Αυτό το κενό κάλυψαν γρήγορα οι Φαναριώτες που συγκρότησαν την Παλαιά Αθηναϊκή (Φαναριώτικη) Σχολή* (1830-1880) και του οποίου κύριοι εκπρόσωποι ήταν οι: Αλέξανδρος και Παναγιώτης Σούτσος και Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, που συνέχισαν να δημιουργούν στο πνεύμα του Ρομαντισμού, το οποίο εισήγαγαν πρώτοι, σχεδόν μια δεκαετία πριν, ο Σολωμός και ο Κάλβος. Έτσι, σχηματίστηκαν οι δύο σχολές που σημάδεψαν την ποίηση μέχρι το 1880 και ο Ρομαντισμός υπήρξε το κοινό τους χαρακτηριστικό, ο συνδετικός κρίκος.

!! Άλλες σημαντικές προσωπικότητες στις δύο σχολές:
Επτανησιακή Σχολή: Μαρτελάος (προσολωμικός), Πολυλάς, Μαρκοράς (σολωμικοί), Βαλαωρίτης, Λασκαράτος (εξοσολωμικοί).
Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή: Παράσχος (τη σκυτάλη παίρνει η Γενιά* του 1880, γνωστή ως Νέα Αθηναϊκή Σχολή με κεντρική μορφή τον Παλαμά).

* Σε αυτήν την ανάρτηση έγινε αναφορά σε όρους (κίνημα, σχολή, γενιά), των οποίων τις διαφορές μπορείτε να δείτε εδώ: http://philologikitheorisi.blogspot.gr/2016/04/blog-post_12.html


0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *