Παρασκευή, Απριλίου 15, 2016

Εθνικισμός - Έκθεση

Αρκετές ιστοσελίδες έχουν κάποιες σημειώσεις για τον εθνικισμό, όσον αφορά το μάθημα της έκθεσης, θα ήθελα όμως να συμπληρώσω και μερικούς ορισμούς, διατυπωμένους από σπουδαίους φιλοσόφους και θεωρητικούς του φαινομένου, καθώς πιστεύω πως μπορούν με τη διαύγεια και την κρίση τους να διαμορφώσουν μια περισσότερο σφαιρική άποψη γύρω από το θέμα και να δώσουν μεγαλύτερη τροφή για στοχασμό. Ούτως ή άλλως, είμαι κατά των "έτοιμων" στην έκθεση (όμως το γιατί θα το αναλύσω σε κάποια άλλη ανάρτηση).

Αρχικά, πρέπει να πούμε ότι πολλοί υποστηρίζουν πως η σωστή λέξη για την περιγραφή της εμφάνισης των εθνών-κρατών είναι ο εθνισμός και όχι ο εθνικισμός. Βλέπετε, είναι δύσκολος ο ορισμός ενός τόσο πολυπαραγοντικού φαινομένου, ώστε προκαλεί περιπλοκές και διαφωνίες. Οι περισσότεροι, πάντως, όταν καλούνται να ορίσουν τον εθνικισμό, το κάνουν με υπεραπλουστευμένο τρόπο, δηλαδή με αναφορές σε κοινή γλώσσα και θρησκεία. Τέτοιες απόψεις έχουν προέλευση από εκπροσώπους της γερμανικής ρομαντικής σκέψης και συγκεκριμένα από τον Χέρντερ και τον Φίχτε. Ο Ρενάν, όμως, ήταν από τους πρώτους που τις κατέρριψε, φέρνοντας πολύ απλά τα παραδείγματα της Ελβετίας και της Τοσκάνης. Η Ελβετία, δηλαδή, έχει τέσσερις επίσημες γλώσσες και δύο κυρίαρχες θρησκείες. Αυτό σημαίνει ότι οι Ελβετοί δεν έχουν την αίσθηση του συνανήκειν σε ένα έθνος-κράτος;! Επίσης, η Τοσκάνη, είναι ενιαία ως προς τα παραπάνω κριτήρια, αλλά δεν αποτελεί ανεξάρτητο έθνος-κράτος (κάποτε ήταν), μα περιφέρεια της Ιταλίας.

Έτσι, λοιπόν, προχώρησε σε έναν πολύ κλασικό και διαχρονικό ορισμό: "η ύπαρξη του έθνους είναι ένα καθημερινό δημοψήφισμα". Εννοώντας, δηλαδή, ότι πρόκειται για μια διαρκή συναίνεση μεταξύ όσων το απαρτίζουν, για μια φανερά εκφρασμένη επιθυμία να συνεχιστεί η συμβίωση και οι όποιες θυσίες απαιτούνται στο κοινό μέλλον. Ο Μπάουερ, με παρόμοιο τρόπο, είχε μιλήσει για το έθνος ως "μια κοινότητα πεπρωμένου", ακριβώς λόγω των όσων κοινών προκύπτουν από το παρελθόν και των άλλων τόσων που αναμένεται να φέρει το μέλλον. 

Ο πιο σπουδαίος ορισμός ανήκει στον Αϊνστάιν: "Ο εθνικισμός είναι μια παιδική ασθένεια, είναι η ιλαρά της ανθρωπότητας".

Ο Κεντούρι, από τους σπουδαίους μελετητές του φαινομένου, έκανε μια σημαντική παρατήρηση μεταφράζοντας τον εθνικισμό ως βίαια κύματα που δεν στρέφονται μόνο κατά των ξένων αλλά παράλληλα και κατά του "παλιού και περασμένου". Παρατήρησε, δηλαδή, τη διαμάχη μεταξύ των γενεών: "τα εθνικιστικά κινήματα είναι οι σύγχρονες σταυροφορίες παιδιών. Τα ίδια τους τα ονόματα είναι μανιφέστα κατά των ενηλίκων: Νέα Ιταλία, Νέα Αίγυπτος, Νεότουρκοι"

Ο Χόμπσμπάουμ, σημαντικός ιστορικός, θεωρούσε πως τα έθνη και ο εθνικισμός αποτελούν προϊόντα της κοινωνικής μηχανικής. Σημαντική θέση στη θεωρία του έχει η "επινοημένη παράδοση", δηλαδή ένα σύνολο πρακτικών που διέπονται φανερά ή σιωπηρά από αποδεκτούς κανόνες και που επιδιώκουν να μεταλαμπαδεύσουν ορισμούς, αξίες και κανόνες συμπεριφοράς μέσω της επανάληψης (άρα αυτό συνεπάγεται τη σύνδεση και τη συνέχεια με το παρελθόν). Παρατήρησε, μάλιστα, πως το απόγειο αυτών των επινοημένων παραδόσεων ήταν η περίοδος 1870-1914, καθώς τότε εμφανίστηκαν τρεις θεμελιώδεις καινοτομίες: α) ανάπτυξη της βασικής εκπαίδευσης, β) επινόηση δημόσιων τελετουργιών και γ) η μαζική παραγωγή δημόσιων μνημείων. Του ασκήθηκε, βέβαια, κριτική γιατί δεν εξήγησε επαρκώς πως ο εθνικισμός καταφέρνει και πείθει τόσους ανθρώπους να θυσιάσουν τη ζωή τους για τη χώρα τους ή, ούτως ειπείν, την έλξη και τη γοητεία που ασκεί ο εθνικισμός σε κάποια μυαλά. 

Τέλος, θεωρώ πως ο πιο άρτια δομημένος ορισμός έρχεται από τον Μπένεντικτ Άντερσον, συγγραφέα του βιβλίου "Φαντασιακές Κοινότητες", το οποίο προτείνω οπωσδήποτε για διάβασμα. Όρισε το έθνος ως εξής: "μια ανθρώπινη κοινότητα που φαντάζεται τον εαυτό της ως πολιτική κοινότητα, εγγενώς οριοθετημένη και ταυτόχρονα κυρίαρχη. Αποτελεί κοινότητα που συλλαμβάνει φαντασιακά τον εαυτό της επειδή κανένα μέλος, ακόμα και του μικρότερου έθνους, δεν θα γνωρίσει ποτέ τα περισσότερα από τα υπόλοιπα μέλη, ούτε καν θα ακούσει γι αυτά, όμως ο καθένας έχει την αίσθηση του συνανήκειν". Οριοθετημένη, λόγω των συνόρων. Κυρίαρχη, ως έννοια που απορρέει από τον Διαφωτισμό. Κοινότητα, γιατί νοείται ως μια συντροφική σχέση. Και με αυτό το αίσθημα της αδελφοσύνης και της συντροφικότητας απαντά στους επικριτές του Χομπσμπάουμ και μας χαρίζει μια εκπληκτική σύλληψη.

* Οι παραπάνω ορισμοί αντλήθηκαν από το βιβλίο "Θεωρίες του εθνικισμού - Μια κριτική προσέγγιση" του Umut Ozkirimli. Είναι εξαιρετικό και το προτείνω επίσης, αλλά όχι σε μαθητές, καθώς είναι ιδιαίτερα διεξοδικό και δύσκολο.



0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *