Σάββατο, Απριλίου 23, 2016

Βιβλιοκριτική & Ανάλυση: Γράμμα σ' ένα παιδί που δεν γεννήθηκε ποτέ - Οριάνα Φαλλάτσι


"...θα ξημερώσει ποτέ για σένα το αύριό μου; Αμφιβάλλω. Αιώνες, χιλιετηρίδες τώρα, οι άνθρωποι φέρνουν στον κόσμο παιδιά. Επειδή έχουν εμπιστοσύνη στο αύριο, επειδή ελπίζουν ότι αύριο εκείνα θα ζήσουν καλύτερα από αυτούς. Και αυτό το καλύτερο περιορίζεται το πολύ - πολύ στην απόκτηση ενός ταπεινού καλοριφέρ. Σύμφωνοι, το καλοριφέρ είναι σπουδαίο πράγμα όταν κρυώνεις: αλλά σίγουρα δεν σου χαρίζει την ευτυχία, ούτε υπερασπίζει σε τίποτα την αξιοπρέπειά σου. Και με το καλοριφέρ εξακολουθείς να υπομένεις καταπιέσεις, στενοχώριες, εκβιασμούς. Και το αύριο μένει πάντα ένα ψέμα. Σου έλεγα στην αρχή ότι τίποτα δεν είναι χειρότερο από το τίποτα, ότι ο πόνος δεν πρέπει να μας τρομάζει, αλλά ούτε και ο θάνατος, γιατί αν κάποιος πεθάνει, αυτό σημαίνει ότι γεννήθηκε. Σου έλεγα ότι αξίζει πάντα τον κόπο να γεννηθείς, μια και η μόνη άλλη εκλογή είναι το κενό και η σιωπή. Ήταν όμως σωστό, παιδάκι; Είναι σωστό να γεννηθείς για να πεθάνεις από μια βόμβα ή από το ντουφέκι ενός τριχωτού λοχία, επειδή η πείνα σε έσπρωξε να του κλέψεις το συσσίτιο μιας μέρας; Όσο μεγαλώνεις, τόσο πιο πολύ τρομάζω."
 Γράμμα σ' ένα παιδί που δεν γεννήθηκε ποτέ - Οριάνα Φαλλάτσι


Σήμερα, Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, επέλεξα αυτές τις σειρές για να ξεκινήσω την ανάρτηση, που αφορά μια ανάλυση από το βιβλίο που διάβασα στα εφηβικά μου χρόνια και με έκανε να βλέπω τη λογοτεχνία, με έναν διαφορετικό, πιο "φιλολογικό" τρόπο. Μέχρι τότε διάβαζα γιατί έτσι είχα μάθει, γιατί ήταν κάτι που μου άρεσε. Αλλά αυτό το βιβλίο με έκανε να αναρωτηθώ, τι είναι αυτό που μπορεί κερδίσει έναν αναγνώστη, όσον αφορά τις αφηγηματικές τεχνικές; Πιστεύω πως ένα έργο, μπορεί να ταρακουνήσει ακόμα και μέσα από την απλότητα, χωρίς να έχει ιδιαίτερες περιγραφές και πρωτότυπη πλοκή, αρκεί να είναι κανείς συνηθισμένος σε αυτόν τον τρόπο γραφής.



Κατ' αρχάς, πρόκειται για ένα ρεαλιστικό έργο, μια ψυχογραφία με έντονα τα στοιχεία του υπαρξισμού. Όλο το βιβλίο, στην ουσία, διαπνέεται από το αιώνιο ερώτημα της ύπαρξης: "να ζει κανείς ή να μη ζει;". Η μητρότητα είναι η κύρια θεματική του. Το να δίνεις τη ζωή, είναι το πιο όμορφο δώρο που προσφέρεται με ανιδιοτέλεια ή μια αυθαίρετη εγωιστική πράξη; Και όλες οι σκέψεις που ακολουθούν, απορρέουν από τα παραπάνω ζητήματα και είναι ουσιώδεις και ανεξάντλητες, καθώς ούτε η ίδια η ηρωίδα μπορεί να δώσει μια απάντηση ή έστω να καταθέσει την προσωπική της άποψη. Αμφιταλαντεύεται συνεχώς και ο αναγνώστης καθηλώνεται στις ψυχολογικές της μεταπτώσεις, που εν μέρει εξηγούνται λόγω των ορμονικών αλλαγών που φέρνει μια εγκυμοσύνη.

Δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα για την αφηγήτρια. Δεν έχουμε κάποια περιγραφή της εμφάνισής της, δεν μπορούμε να σχηματίσουμε κάποια εικόνα στο μυαλό μας, μαθαίνουμε ελάχιστα πράγματα για τη ζωή και τον χαρακτήρα της, ενώ δεν ξέρουμε καν το όνομα και την ηλικία της. Θα μπορούσες να είσαι εσύ. Το απρόσωπο ως προς την ταυτότητά του αφηγητή φέρνει μεγαλύτερη ταύτιση για τον αναγνώστη. Ξέρουμε μόνο πως είναι μια μέλλουσα μητέρα της εποχής μας. Ο πατέρας λείπει, η ίδια εργάζεται και τα βγάζει πέρα μόνη της.

Πρόκειται για έναν μονόλογο. Η μητέρα εκθέτει τις σκέψεις της, τους προβληματισμούς της. Ο λόγος της ρέει σαν χείμαρρος και παρασύρει τον αναγνώστη στον συναισθηματικό της κόσμο που κατακλύζεται από τις συνεχείς και απότομες αλλαγές και αντιφάσεις της. Το υλικό που μας δίνει είναι πηγαίο και τεράστιο. Τα συναισθήματα και οι εντυπώσεις γεννιούνται αδιάκοπα. Είναι μια μητέρα που πάνω απ' όλα φοβάται! Αναλύει τα πράγματα, δεν δέχεται τίποτα απροβλημάτιστα. Αναρωτιέται για το μέλλον, τρομάζει με τις υποθέσεις της, χαίρεται με τις όμορφες στιγμές που πλάθει το μυαλό της όταν ξεφεύγει... Ο μονόλογος πετυχαίνει κάτι συγκλονιστικό, να κάνει τον αναγνώστη να προβληματιστεί πραγματικά για ένα θέμα, το οποίο μέχρι χθες μπορεί να του ήταν αδιάφορο. Και του το παρουσιάζει με έναν συνολικό τρόπο. Στον μονόλογο δεν λειτουργεί η φαντασία. Λειτουργεί το μυαλό που βρίσκεται σε μια συνεχή εγρήγορση.

Ως εκ τούτου, η αφηγήτρια είναι παράλληλα και η πρωταγωνίστρια (ομοδιηγητικός & αυτοδιηγητικός αφηγητής). Αφηγείται όσα συμβαίνουν στο μυαλό της, στο σώμα της, στη ζωή της. Είναι ο κύριος χαρακτήρας του έργου και οι υπόλοιποι "δεύτεροι" χαρακτήρες αναφέρονται σπάνια, η δράση τους περιορίζεται στον λόγο της και οπωσδήποτε περιστρέφονται πάντα γύρω από την ίδια και τη μητρότητά της. Η εστίαση είναι εσωτερική, η αφηγήτρια ξέρει ακριβώς όσα και τα πρόσωπα. Επίσης, το έργο έχει αρχή, μέση και τέλος και δεν υπάρχουν ιδιαίτερες τεχνικές ως προς τον χρόνο. Λόγω της ιδιαιτερότητας του μονολόγου, ο χρόνος μοιάζει να περιορίζεται σε ένα διαρκές παρόν. Επίσης, η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη, με έναν εμπιστευτικό και εξομολογητικό χαρακτήρα και το ύφος της είναι απλό, λιτό, άμεσο και παρουσιάζει συχνά εξάρσεις.

Εκτός από τον αναγνώστη, υπάρχει και άλλος "ακροατής" στον μονόλογο. Είναι το αγέννητο παιδί της. Πεπεισμένη ότι την ακούει, του μιλάει συνεχώς, προσπαθεί να το διδάξει από τη ζωή και τα λάθη της, ώστε ν' αποφύγει τις κακοτοπιές. Του εκφράζει τον ενθουσιασμό της για τον ερχομό του και το πως φαντάζεται πως θα είναι η ζωή του. Του εκφράζει τον τρόμο που νιώθει σε περίπτωση που αποδειχτεί ότι οι προσδοκίες της ήταν υψηλές. Του μιλάει για τον πατέρα του και τον χαμένο τους έρωτα, για τη χαρά των γονιών της όταν μαθαίνουν ότι θα αποκτήσουν εγγόνι, για τα πρώτα του δώρα.

Προς το τέλος το έργο, παρουσιάζει μια κορύφωση, γίνεται ακόμα πιο ψυχογραφικό και τείνει προς το σουρεαλιστικό. Η μητέρα που δεν πρόσεχε όσο έπρεπε, σύμφωνα με τις υποδείξεις του γιατρού της, χάνει το μωρό και τότε στήνεται γύρω της ένα ολόκληρο δικαστήριο και όλοι οι δεύτεροι χαρακτήρες επανέρχονται ως Ερινύες για να την κρίνουν. Οι ενοχές της δεν μπορούν να την αφήσουν ήσυχη. Το ίδιο της το μωρό, παίρνει τον λόγο και γίνεται για λίγο αφηγητής. Παρουσιάζεται με μια ανεξήγητη ωριμότητα: κατηγορεί και κατανοεί ταυτόχρονα. Έτσι, η μητέρα παίρνει κουράγιο και, εν τέλει, αποδέχεται πως δεν υπάρχει το μωρό της και σε λίγο μπορεί να μην υπάρχει ούτε η ίδια, αλλά αυτό δεν έχει σημασία. Οι άνθρωποι πεθαίνουν και γεννιούνται διαρκώς. Η ζωή όμως δεν πεθαίνει ποτέ!

Με αυτές τις σκέψεις ολοκληρώνεται το βιβλίο, αλλά και ένας από τους καλύτερους μονολόγους που έχω διαβάσει. Η Φαλλάτσι, εκτός από συγγραφέας, ήταν και δημοσιογράφος και πολεμική ανταποκρίτρια, γνωστή στην Ελλάδα για τη σχέση της με τον Αλέξανδρο Παναγούλη. Φεμινίστρια η ίδια, έδωσε στο έργο το προσωπικό της στίγμα, ενώ δεν αποκλείεται να έγραψε βάσει δικών της βιωμάτων. Είναι ένα βιβλίο που κυρίως απευθύνεται στο γυναικείο κοινό, όμως δεν μπορεί να αφήσει κανέναν ασυγκίνητο.




6 σχόλια:

  1. Α, το έχω διαβάσει κι εγώ το βιβλίο, εδώ και πολλά χρόνια.. Δεν θυμάμαι σχεδόν τίποτα, το συναίσθημα όμως ήταν έντονο και ο τίτλος του ακόμα, το κάνει να μην το ξεχάσω ποτέ. Θα γινόταν και συγκλονιστικό θεατρικό νομίζω... Καλώς βρεθήκαμε Σοφία, έστω κι αν σου συστήνομαι άγρια χαράματα! Χαχα :) Καλή Κυριακή! Petra

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ναι, η Δούκα έκανε τον μονόλογο, δεν είδα την παράσταση, αλλά είχα διαβάσει θετικές κριτικές! Ο τίτλος είναι πραγματικά χαρακτηριστικός.. Καλή Κυριακή και σ' εσένα Petra, πολλά φιλιά! :-)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Άλλη μία αναγνώστρια του βιβλίου κι εγώ που θυμάμαι πότε το διάβασα (το 93 όταν δούλευα σε βιβλιοπωλείο, αμέσως μετά το πτυχίο μου και "δανειζόμουν" βιβλία σαν να ήταν βιβλιοθήκη...) θυμάμαι ότι είχα συγκλονιστεί, μα δεν θυμάμαι κάτι πέρα από αυτά! Το καλό είναι ότι το βιβλίο το έχω στα ράφια μου πια για να το διαβάσω ξανά από ένα παζάρι, οπότε θα το διαβάσω πιθανόν το καλοκαίρι...
    Είχα λατρέψει από τότε τη Φαλλάτσι πάντως για το δυναμισμό της γραφής της!
    Πολλά χρόνια αργότερα έμαθα την ιστορία της με τον Παναγούλη και τα ποιήματα που της είχε αφιερώσει!
    Σε φιλώ γλυκά :))

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Πάντως αν είσαι μανούλα, ίσως να μη σε συγκλονίσει τόσο πλέον! Όταν είχα τελειώσει το βιβλίο, το έδωσα στη μαμά μου να το διαβάσει και μου είπε ότι της φάνηκε απλά "καλό"! Φυσικά δεν ήταν πια σε τέτοια φάση! (παρεμπιπτόντως, πόσο τέλειο είναι να δουλεύεις σε βιβλιοπωλείο;!)
    Φιλάκια πολλά!! :-)

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν είμαι μανούλα ( δυστυχώς ...και δεν θα γίνω ποτέ-τόσο που το ήθελα. Ήδη βαδίζω στα 46 !
      Για αυτό κι έγινα μάνα καρδιάς (για τα ανίψια μου.. μα πονώ και αισθάνομαι δικά μου όλα τα παδιά!)

      Και ναι, ήταν υπέροχα στο βιβλιοπωλείο αν και δεν κράτησε πολύ! :))

      Διαγραφή
    2. Δεν κρατιέμαι να σου πω ότι η εμφάνισή σου παραπλανά (δεν σου φαίνεται καθόλου!!)

      Διαγραφή



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *