Δευτέρα, Μαΐου 30, 2016

Οι μεγάλες μεταναστεύσεις: Από τη φεουδαρχία στο σύγχρονο κράτος

Oι μεγάλες μεταναστεύσεις στα τέλη του 4ου αι. σηματοδοτούν τη μετάβαση από την ύστερη αρχαιότητα στον Μεσαίωνα. Σε αυτές, κύριο ρόλο έχουν τα γερμανικά φύλα, μη νομαδικοί λαοί που δραστηριοποιούνται στην κτηνοτροφία και τη γεωργία. Αυτό που προσδιορίζει την κοινωνική τους  δομή  είναι οι μικροηγεμονίες, σύστημα που δεν είναι σε καμία περίπτωση κρατικό, καθώς δεν διαθέτει νόμους και γραφειοκρατία, αλλά λειτουργεί με βάση την παράδοση και το εθιμικό δίκαιο. Αυτό που αναγκάζει τους λαούς αυτούς να μεταναστεύσουν είναι η άφιξη των Ούννων, λαού της στέπας, το 375 μ.Χ.

Τον ίδιο αιώνα, έπειτα από διαμάχες των εγγονών του Καρλομάγνου για τον θρόνο, έρχεται η συνθήκη του Βέρντεν που διαιρεί την αυτοκρατορία, όπως φαίνεται παρακάτω σε τρία τμήματα. Ο Κάρολος Β΄ παίρνει το Δυτικό Φραγκικό Βασίλειο όπου οι λαοί μιλούν τη ρομανική γλώσσα, ο Λουδοβίκος Β’ παίρνει το Ανατολικό Φραγκικό Βασίλειο με γερμανόφωνους λαούς, ενώ ο Λοθάριος Α’ παίρνει το Μέσο Φραγκικό Βασίλειο που στηρίζεται σε μια γλωσσική μίξη των άλλων δύο τμημάτων.

Κατά την καρολίγγεια περίοδο η φεουδαρχία, της οποίας οι ρίζες της βρίσκονται στην εποχή της ύστερης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και στην πρακτική της Ρωμαϊκής πατρωνίας συγκεκριμένα, παίρνει μεγαλύτερες διαστάσεις. Όταν δε, η αυτοκρατορία σβήνει, το φαινόμενο της φεουδαρχίας για την Ευρώπη είναι γεγονός. Από τον 9ο αι. αναπτύχθηκε σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο η δύναμη και η επιρροή των μεγάλων γαιοκτημόνων που μετεξελίχθηκαν σε κληρονομικούς τοπικούς διοικητές. Διέθεταν μεγάλα κτήματα, πολλούς υποτελείς και με τον καιρό άρχισαν να ιδιοποιούνται τις βασιλικές εξουσίες. Εφόσον η καρολίγγεια αυτοκρατορία άρχισε να εξασθενεί, πλέον οι πληθυσμοί δεν υπάκουαν πια στον ηγεμόνα αλλά στον κόμητα/δούκα που ήταν άμεσος κύριός τους.

Το πρώτο κύμα των μεταναστεύσεων πραγματοποιείται από Ούννους, Αλανούς, Γότθους, Βανδάλους, Σουηβούς, Ερουλούς και Βουργούνδιους στα τέλη του 4ου αιώνα και φτάνει μέχρι τα μέσα του 5ου, ενώ το δεύτερο κύμα ξεκινά από τα μέσα του 5ου αιώνα και φτάνει μέχρι το μισό του έβδομου αιώνα με Ουννο-Βούλγαρους, Αβαρους, Σλάβους, Βρετόνους, Φράγκους, Αγγλοσάξονες, Γιούτες και Λομβαρδούς. Στον παρακάτω χάρτη μπορούμε να δούμε την πρώτη φάση της μετανάστευσης των λαών προς τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, έπειτα από την άφιξη των Ούννων.



Όταν οι φυλές αυτές εισχωρούν ολοκληρωτικά στο δυτικό κομμάτι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, το καταλαμβάνουν και ιδρύουν δικά τους βασίλεια, υιοθετώντας  στοιχεία από τον πολιτισμό των Ρωμαίων. Σε αυτά τα βασίλεια είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι η πρόσδεση που υπήρχε ήταν σε συγκεκριμένα πρόσωπα και όχι σε απρόσωπους θεσμούς. Επίσης ήταν ιδιαίτερα εφήμερα.

Αυτό που ξεχώρισε, καθώς στην πορεία επικράτησε των άλλων και διατηρήθηκε στον χρόνο, ήταν το βασίλειο των Φράγκων με τον Χλωδοβίκο Α’, ιδρυτή της δυναστείας των Μεροβιγγείων. Ο ίδιος, με το να βαπτιστεί χριστιανός, κατάφερε να εξαλείψει τη διχόνοια μεταξύ Φράγκων και γαλατορωμαϊκών χριστιανικών πληθυσμών και προσέφερε σταθερότητα στο βασίλειό του. Παράλληλα, επί της βασιλείας του,  φαίνεται πως γεννιέται το φεουδαρχικό σύστημα, καθώς τότε δημιουργήθηκε η τάση ν’ αναζητούν οι αδύνατοι την προστασία των ισχυρότερων και έτσι οι δεύτεροι συγκέντρωναν γύρω τους πιστούς, στους οποίους παραχωρούσαν γη ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες τους.

Γύρω στο 800, λοιπόν, πολλά είναι αυτά που αλλάζουν. Το φραγκικό βασίλειο γίνεται αυτοκρατορία, την οποία ελέγχει η δυναστεία των Καρολίδων και επί Καρλομάγνου βρίσκεται στο απόγειό της. Αν και ισχυρή, η καρολίγγεια αυτοκρατορία απέχει πολύ από το ρωμαϊκό πρότυπο της res publica, καθώς είναι μια μοναρχία που διατηρεί τα χαρακτηριστικά της φραγκικής κληρονομιάς και συγκεκριμένα τους δεσμούς ηγεμόνα και υποτελών του.

Μετά το 1000 είναι γεγονός πως η κατάσταση στον ευρωπαϊκό χώρο αρχίζει να σταθεροποιείται. Τα κύρια βασίλεια είναι τρία: το Ανατολικό Φραγκικό Βασίλειο που εξελίσσεται στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με τη στέψη του Όθωνα Α’ και αποτελεί την πρώτη δύναμη στη Δύση κατά τον 11ο και 12ο αι., το Δυτικό Φραγκικό Βασίλειο που εξελίσσεται στη Γαλλία και το βασίλειο της Αγγλίας, όπως φαίνεται και στον χάρτη. Τα πράγματα όμως αντιστρέφονται.  Στο δεύτερο μισό του 13ου αι. οι χώρες αυτές θα γίνουν οι κυριότερες δυνάμεις στον ευρωπαϊκό χώρο, ενώ η αγία ρωμαϊκή αυτοκρατορία θα βυθιστεί στην παρακμή.



Η πολιτική σταθερότητα που υπάρχει αυτούς τους αιώνες σε αυτά τα βασίλεια είναι και μια προϋπόθεση για την οικοδόμηση κράτους, η συνέχεια, δηλαδή, στο χώρο και τον χρόνο. Πλέον οι ηγεμόνες έχουν τα κίνητρα να αναπτύξουν μόνιμους θεσμούς για τη διασφάλιση της εσωτερικής ασφάλειας αλλά και για την αύξηση του κύρους και των κερδών τους, όπως και σύστημα φορολόγησης για την άμυνα της χώρας, δηλαδή για την διασφάλιση της ασφάλειας από εξωτερικούς κινδύνους.

Στα τέλη του 13ου αιώνα, λοιπόν, έχουν ιδρυθεί σε Αγγλία και Γαλλία δύο ισχυρές εθνικές μοναρχίες και τα δικαιώματα του βασιλιά διεκδικούνται και πάλι. Στην Αγγλία, μια σειρά κατακτήσεων εμποδίζει την ανάδυση ισχυρών επαρχιακών ηγετών. Ο βασιλιάς, που κατείχε μεγάλα κομμάτια γης και πολλές εξουσίες, έπρεπε να έχει και αντιπροσώπους σε κάθε μέρος του βασιλείου και ελεγκτές για τις προσόδους του. Σε αυτό το σημείο αναδύεται η ανάγκη για γραφειοκρατία. Ήδη απ’ τον 12ο αι. δημιουργείται το αγγλικό Θησαυροφυλάκιο και το βασιλικό δικαστήριο που με την ανάπτυξή τους ενίσχυσαν τον ρόλο της καγκελαρίας, της κεντρικής υπηρεσίας που ήταν επιφορτισμένη με πολλές αρμοδιότητες. Μετά δε, το 1260 οι διάφορες συσκέψεις λάμβαναν χώρα στο Κοινοβούλιο, μια συνέλευση με αντιπροσώπους των δήμων.

Στη Γαλλία, επίσης, κύριο μέλημα του κράτους ήταν η δικαιοσύνη και η φορολογία, μα είχε και ένα άλλο πρόβλημα να αντιμετωπίσει. Το 1200, ο βασιλιάς Φίλιππος Αύγουστος επιτίθεται και νικά τον ισχυρότερο επαρχιακό άρχοντα, τον βασιλιά της Αγγλίας που είχε και το μεγαλύτερο μέρος της δυτικής Γαλλίας. Έπρεπε λοιπόν να βρει έναν τρόπο ώστε να εντάξει αρμονικά στο βασίλειο τα νέα αυτά εδάφη με τους διαφορετικούς θεσμούς και τα έθιμα και το πέτυχε στέλνοντας ανθρώπους από το Παρίσι να καταλάβουν τα σημαντικότερα επαρχιακά αξιώματα και επιτρέποντας παράλληλα την διατήρηση των δικών τους παραδόσεων. Έτσι, και η Γαλλία οδηγήθηκε αυτομάτως στο σημείο να χρειάζεται μια διοικητική δομή, την γραφειοκρατία.

Ωστόσο, επειδή αυτά τα δύο κράτη, τα ισχυρότερα στην Ευρώπη στις αρχές του 14ου αι., έχουν αποκλίνοντα συμφέροντα, ξεκινά μια διελκυστίνδα μεταξύ τους που εκτρέπεται σε μια σειρά συγκρούσεων. Αν και αυτές οι συγκρούσεις έχουν μείνει στην ιστορία με το όνομα εκατονταετής πόλεμος, διήρκεσαν περισσότερο από εκατό χρόνια.

Και δεν ήταν μόνο αυτός ο μακροχρόνιος πόλεμος που θα μπορούσε να κλονίσει το κράτος που μόλις είχε οικοδομηθεί αλλά δεν ήταν ιδιαίτερα ισχυρό, ήταν και η οικονομική ανασφάλεια, οι λιμοί και η βουβωνική πανώλη που αποδεκάτισε ολόκληρες περιοχές. Όλα αυτά έφεραν και πολιτική αστάθεια. Έτσι, έχουμε την προσωρινή επανεμφάνιση της βαρονικής ισχύος. Το κράτος, όμως, δεν θα επηρεασθεί ιδιαίτερα και θα εδραιωθεί το δεύτερο μισό του 15ου αι. και μάλιστα θα ανανεωθεί θετικά με το σχηματισμό μιας νέας περισσότερο παραγωγικής γραφειοκρατίας. Από εκεί και πέρα πλέον, ο έλεγχος των κεντρικών κυβερνήσεων ήταν αποτελεσματικός, οι επαρχιακές εξεγέρσεις καταστέλλονταν, οι νόμοι εφαρμόζονταν και οι φόροι συλλέγονταν.

Έρχεται μια εποχή που το κράτος ταυτίζεται με τον βασιλιά. Είναι περίπου τον 17ο αι. όταν ο Λουδοβίκος ΙΔ’ εδραιώνει ένα μοναρχικό πρότυπο του οποίου την αποτελεσματικότητα ζηλεύουν όλοι οι Ευρωπαίοι ηγεμόνες. Ο βασιλιάς είναι ιερός και η εξουσία του είναι απόλυτη αφού έχει θεία προέλευση. Κατά θεία επιταγή, το κράτος συνοψίζεται στο πρόσωπό του. Ο Λουδοβίκος ΙΔ’ οδηγεί την γραφειοκρατική μοναρχία που εκκολαπτόταν ήδη από τον Μεσαίωνα, στην τελείωσή της. Περιστοιχίζεται από συνεργάτες και μοιράζει την άσκηση εξουσίας ανάμεσα σε αυτούς τους δημόσιους λειτουργούς. Υπάρχει αποτελεσματικότητα στον κυβερνητικό μηχανισμό, ο οποίος προέρχεται από το ανακτοβούλιο. Στην κορυφή βρίσκεται το ανώτατο συμβούλιο τα μέλη του οποίου φέρουν τον τίτλο του υπουργού και εξετάζουν τις μεγάλες υποθέσεις του βασιλείου. Η Ευρώπη θαυμάζει το γαλλικό σύστημα που κάνει τον Λουδοβίκο ΙΔ’ τον μεγαλύτερο ηγεμόνα της εποχής του και εγκαινιάζει μια αντίληψη της οικονομίας του κράτους.

Στο μεταξύ η πολιτική εξέλιξη της Μ. Βρετανίας θεωρητικοποιείται από Βρετανούς στοχαστές που κάνουν λόγο για το κράτος και για το φυσικό δίκαιο. Και στη διάρκεια του 18ου αι. βρίσκεται στον αντίποδα, καθώς μειώνεται η βασιλική εξουσία που αντισταθμίζεται από αυξανόμενο ρόλο κυβέρνησης και κοινοβουλίου.

Το 1780 γίνεται η βιομηχανική επανάσταση που έχει προεκτάσεις και σε άλλες χώρες. Ωστόσο, δεν πρέπει να δημιουργούνται αυταπάτες, η Ευρώπη παραμένει αγροτική ήπειρος. Στην ανατολική και νότια πλευρά υπάρχουν παραδοσιακές χωροδεσποτικές δομές, ενώ στη δυτική Ευρώπη το φεουδαρχικό καθεστώς είναι εξαντλημένο σχεδόν παντού και αναπτύσσονται οι αστικές τάξεις. Θα μπορούσαμε λοιπόν να κάνουμε λόγο για δύο διαφορετικές ταχύτητες στην Ευρώπη, καθώς η δομή του κράτους ποίκιλλε. Άλλα κράτη, όπως η Γαλλία ήταν καλά οργανωμένα, και άλλα, όπως η Ρωσία, προσπαθούσαν απλώς να επιβιώσουν.




0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *