Σάββατο, Μαΐου 28, 2016

Πώς πρέπει να διαβάζεται ένα βυζαντινό κείμενο;

Είναι δύσκολο να προταθεί ένας τρόπος με τον οποίο θα έπρεπε να διαβάζεται το βυζαντινό κείμενο. Οι παραδοσιακές μέθοδοι της κλασικής φιλολογίας, δηλαδή η ερμηνεία και η διόρθωση ενός κειμένου, όπως και η εξαγωγή ιστορικών πληροφοριών απ’ αυτό, μπορούν και πρέπει να χρησιμοποιούνται από τους βυζαντινολόγους. Ωστόσο, κάποιοι θεωρούν πως το βυζαντινό κείμενο αποτελεί ξεχωριστό είδος κειμένου, οπότε θα έπρεπε να δέχεται και διαφορετική προσέγγιση.

O βυζαντινός συγγραφέας, προσπαθούσε στο έργο του να επιδείξει τη ρητορική του ικανότητα και να μιμηθεί αρχαίους συγγραφείς, παρά να αποτυπώσει την πραγματικότητα. Επίσης, δεν εξέφραζε τα συναισθήματα του και τις προσωπικές του σκέψεις στο έργο του. Για τους βυζαντινούς ο κόσμος ήταν γεμάτος από σημάδια και σύμβολα, σταλμένα από ανώτερες δυνάμεις και έτσι η παρουσίαση της ζωής δεν ήταν τίποτα παραπάνω από την αποκάλυψη ή αντιθέτως την κάλυψη αυτών των σημαδιών και συμβόλων. Πάντως, αξίζει να σημειωθεί ότι κάποια κείμενα προχώρησαν πέρα από τις συμβάσεις που επιβλήθηκαν από την παιδεία της εποχής και αυτά θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται ως πολυδιάστατα κείμενα.


Σε αρκετά βυζαντινά κείμενα επικρατεί πολυσημία, δηλαδή ένα κομμάτι του έργου μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικό τρόπο και εκεί έγκειται η δυσκολία. Δύο έργα του Ψελλού, για παράδειγμα, προς τον Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία και είναι πολυδιάστατα. Το ένα θεωρείται γράμμα, αλλά μοιάζει περισσότερο με λόγο και στηρίζεται πάνω στη σύγκριση του πατριάρχη με τον Ψελλό. 

Ο Πατριάρχης χαρακτηρίζεται ως ένα θεϊκό πλάσμα από ευγενή οικογένεια  ενώ ο Ψελλός ως ένα επίγειο ον με ταπεινή καταγωγή. Από τα παραπάνω αποφαίνεται ότι ο Ψελλός εκθειάζει τον Κηρουλάριο και μειώνει τον εαυτό του, όμως μερικές φορές αυτό αντιστρέφεται. Για παράδειγμα, ο Ψελλός τον επικροτεί για τον σταθερό χαρακτήρα και την ψυχή του αλλά την ίδια ώρα προσθέτει ότι έχει μια περιφρονητική μόρφωση, βεβαιώνοντας μας αργότερα ότι ανέφερε την συγκεκριμένη πληροφορία, όχι για να τον κατακρίνει αλλά για να τονίσει με αυτόν τον τρόπο την σταθερότητα του χαρακτήρα του. Επίσης, αν και ο Ψελλός αρχικά χαρακτήρισε τον εαυτό του ως ένα επίγειο ον, καταλήγει να καυχιέται για το όνομά του, που έλκει ανθρώπους από όλα τα μέρη του πλανήτη, για να τονίσει ξανά στο τέλος ότι δεν είναι παρά ένα απλό και αφελές άτομο. Έτσι λοιπόν, εντοπίζονται πολλές αντιφάσεις στα γράμματα του Ψελλού που αποτελούν την αντανάκλαση της προσωπικότητάς του, καθώς ήταν μια φύση νευρική, ασταθής, ασυνεπής και επιβλητική.


H σχέση σαφήνειας και υπονοούμενου είναι ακόμα πιο φανερή στο δεύτερο έργο του, στον επικήδειο λόγο που αφιερώθηκε στον Κηρουλάριο. Toυ αποδίδονται όλες οι αρετές και ξεχωρίζει από κάθε άλλο πρόσωπο σε τιμητικό λόγο του Ψελλού. Ωστόσο, αναφέρει ότι ο ενάρετος Πατριάρχης προσπαθώντας να εκπαιδεύσει τους ανθρώπους δείχνει πάντα σκοτεινός, ζοφερός και ενοχλημένος και όπως φαίνεται από άλλα γραπτά του Ψελλού, αυτοί οι χαρακτηρισμοί παίρνουν μια αρνητική διάσταση. Αυτός ο επικήδειος αποτελεί ένα δείγμα ειρωνείας με την κλασική έννοια της λέξης, καθώς ο συγγραφέας τοποθετείται ανοιχτά με το ακριβώς αντίθετο από αυτό που σκέφτεται στην πραγματικότητα. Τα ειρωνικά κείμενα είναι εξ ορισμού πολυδιάστατα και αμφίθυμα και υπάρχουν πολλοί τρόποι προκειμένου να παραχθεί το ειρωνικό αποτέλεσμα. 

Συμπεραίνουμε, λοιπόν, πως τα περισσότερα βυζαντινά κείμενα μπορούμε να τα διαβάσουμε με ευκολία, αν χρησιμοποιήσουμε τις καθιερωμένες μεθόδους, αλλά όταν πρόκειται για κείμενα με αντιφατικά μηνύματα, όπως τα παραπάνω, τότε θα πρέπει να είμαστε υποψιασμένοι για το περιεχόμενο, τον συγγραφέα και τις αφηγηματικές τεχνικές. 




0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Είμαι φιλόλογος -πρόσφατα ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Πολιτική Ιστορία (ΑΠΘ). Στα ενδιαφέροντα μου ανήκει η μελέτη της γλώσσας, η θεωρία της λογοτεχνίας και η παγκόσμια ιστορία. Προσπαθώ να μεταδώσω το πάθος μου για τη φιλολογία και την ελληνική γλώσσα στους μαθητές, Έλληνες και ξένους, ενώ παράλληλα ασχολούμαι με την έρευνα, αναλαμβάνω μεταφράσεις, όπως και την επιμέλεια βιβλίων. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *