Τετάρτη, Ιουνίου 01, 2016

Ελληνικά & Λατινικά: Μια γλωσσική συνάντηση

Η επικρατέστερη εκδοχή για την προέλευση του λατινικού αλφαβήτου είναι ότι ο δανεισμός προέρχεται από μια δυτική ποικιλία του αντίστοιχου ελληνικού που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες άποικοι της Κάτω Ιταλίας, συγκεκριμένα από την αποικία Κύμη, την αρχαιότερη που ίδρυσαν οι Έλληνες (8ος-7ος αι. π.Χ). Αυτοί ήταν που πρώτοι εισήγαγαν ελληνικές λέξεις στα λατινικά, αλλά και από τους πρώτους που ήρθαν σε επαφή με τη λατινική γλώσσα. Θα ήταν μοιραία τούτη η γλωσσική συνάντηση για τον δυτικό πολιτισμό... 

Η λατινική λογοτεχνία έκανε το ξεκίνημά της με πρότυπο την αντίστοιχη ελληνική και η διείσδυση ελληνικών λέξεων υπήρξε εντονότερη. Έπειτα, η γλώσσα της κωμωδίας, του Πλαύτου και του Τερεντίου είχε πολλούς ελληνισμούς (π.χ talentum, calamus, architectus, parasitus, symbola και άλλους). Τα ελληνικά απ' τον 5ο αι. π.Χ καθιερώθηκαν ως η γλώσσα του πολιτισμού και της ανώτερης παιδείας, ενώ στα χρόνια του Μ. Αλεξάνδρου διαδόθηκε μέχρι τις Ινδίες και έγινε η πρώτη παγκόσμια γλώσσα, η lingua franca. 

Όταν οι Ρωμαίοι κατακτούν την Ελλάδα, η Ελλάδα τους κατακτά πολιτισμικά. Τα λατινικά υπήρξαν, φυσικά, η γλώσσα του ρωμαϊκού δικαίου, της ρωμαϊκής ηγεμονίας και κυριαρχίας και διείσδυσαν σε σημαντικό βαθμό στην Ελλάδα, όταν κατακτήθηκε. Έγιναν, λοιπόν, η lingua legitima, η επίσημη γλώσσα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Όμως τα ελληνικά εξακολουθούσαν να κατέχουν εξέχουσα θέση και οι πλούσιοι και λόγιοι Ρωμαίοι θεωρούσαν αυτονόητο να στείλουν τα παιδιά τους για κάποιο διάστημα στην Ελλάδα, ως κάτι συμπληρωματικό στη μόρφωσή τους ή να πληρώσουν για τη διδασκαλία της γλώσσας τους καλύτερους δασκάλους της εποχής. Ο Μάρκος Αυρήλιος, για παράδειγμα, ο τελευταίος από τους "Πέντε Καλούς Αυτοκράτορες" διδάχτηκε τα ελληνικά σε μικρή ηλικία και τα κατέκτησε σε τέτοιο επίπεδο που έγραψε τα "Εις εαυτόν" στην ελληνική γλώσσα. 

Μέχρι περίπου το 250 μ.Χ, λοιπόν, η διγλωσσία ήταν κανόνας. Η προθυμία των Ρωμαίων να μάθουν ελληνικά είχε, βέβαια, και πολιτικά κίνητρα. Οι Ρωμαίοι ήταν δεινοί διπλωμάτες και εκτός αυτού κατανόησαν πως με τα ελληνικά θα γινόταν πιο ανεκτή - άρα και καλύτερα διαχειρίσιμη η εξουσία στο ελληνόφωνο κομμάτι της αυτοκρατορίας τους.  Ωστόσο, ήδη από τον 4ο αι., με τη διαίρεση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ο κανόνας δίνει τη θέση του στην εξαίρεση. Ελάχιστοι, πλέον, μπορούσαν να καταλάβουν τη γλώσσα.

Στο ανατολικό κομμάτι, με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης (324 μ.Χ), έγινε ξεκάθαρη η επιθυμία για τη διατήρηση της λατινικής φυσιογνωμίας του κράτους από τον λατινόφωνο Κωνσταντίνο. Τα λατινικά επικράτησαν σε πολλούς τομείς της δημόσιας ζωής: στη διοίκηση, στον στρατό, στη δικαιοσύνη και στο εμπόριο. Λέξεις όπως: δικτάτωρ, τίτλος, πόρτα, σκάλα και πολλές άλλες ακόμα, εισήλθαν τότε στο ελληνικό λεξιλόγιο και έχουν λατινική προέλευση. Περίπου τότε ξεκίνησε και η διαμάχη των δύο γλωσσών στο Βυζάντιο.

Τα ελληνικά άρχισαν με τον καιρό να κατακτούν σημαντικότερη θέση. Αρχικά χρησιμοποιήθηκαν ισότιμα στα δικαστήρια, στη σύνταξη διαθηκών, στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης και έπειτα με τον Ιουστινιανό (επίσης λατινόφωνος) αναγνωρίζονται ως επίσημη γλώσσα και γλώσσα της νομοθεσίας και του δικαίου, ώστε ο λαός να είναι σε θέση να καταλάβει τα διάφορα διατάγματα και τους θεσμούς. Ο Ηράκλειος είναι, όμως, αυτός που θα δώσει το οριστικό τέλος της αυτοκρατορίας με τη ρωμαϊκή παράδοση, όταν το 629, αντί για τον τίτλο αυτοκράτωρ (αντίστοιχο του λατινικού imperator) θα υιοθετήσει επίσημα την ελληνική λέξη "βασιλεύς". Οι λόγοι φυσικά, είναι και πάλι πολιτικοί. 

Η ελληνική γλώσσα έμελλε να συνεχίσει την πορεία της στους αιώνες, παρουσιάζοντας βέβαια αρκετές μεταβολές και διαφοροποιήσεις. Πλέον, όμως, της θέση της πολιτισμικής γλώσσας είχαν κατακτήσει τα λατινικά. Όποιος ήθελε να είναι "literatus" (διανοούμενος) έπρεπε να τα μιλάει άπταιστα. Σχεδόν όλοι οι φιλόσοφοι έγραψαν το έργο τους στα λατινικά και μέχρι τον 17ο αι. ήταν η γλώσσα της επιστήμης και της φιλοσοφίας στη Δύση. Το "Quidquid latine dictum sit, altum videtur" (ό,τι λέγεται στα λατινικά, φαίνεται βαθυστόχαστο) που χρησιμοποιείται και με ειρωνικό τρόπο, ήταν τότε αντιπροσωπευτικό για την εποχή. Οι επιστήμονες της νεότερης εποχής χρησιμοποίησαν τα λατινικά και τα αρχαία ελληνικά προκειμένου να δώσουν ονομασία στα διάφορα επιτεύγματα, καθώς ήταν και είναι κλασικές γλώσσες με ιδιαίτερο κύρος. Τέτοιες λέξεις, οι διεθνισμοί, είναι χαρακτηριστικές σε κάθε γλώσσα. Τέλος, τα λατινικά έδωσαν και τις σημερινές νεολατινικές γλώσσες: γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά, πορτογαλικά, ρουμανικά και βλάχικα (μιλιούνται και στην Ελλάδα) είναι απόγονοί της. 




0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Είμαι φιλόλογος -πρόσφατα ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Πολιτική Ιστορία (ΑΠΘ). Στα ενδιαφέροντα μου ανήκει η μελέτη της γλώσσας, η θεωρία της λογοτεχνίας και η παγκόσμια ιστορία. Προσπαθώ να μεταδώσω το πάθος μου για τη φιλολογία και την ελληνική γλώσσα στους μαθητές, Έλληνες και ξένους, ενώ παράλληλα ασχολούμαι με την έρευνα, αναλαμβάνω μεταφράσεις, όπως και την επιμέλεια βιβλίων. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *