Σάββατο, Ιουνίου 18, 2016

Πότε είναι εύηχη μια λέξη;

Σε προηγούμενη ανάρτηση είδαμε τι είναι μια λέξη. Ο ήχος που μας δίνει είναι ένα θέμα που αξίζει επίσης ανάλυση και πολλοί είναι αυτοί που αναρωτιούνται πότε μια λέξη είναι εύηχη και ποια μπορεί να είναι η πιο ωραία λέξη της γλώσσας μας.

Αρχικά, είναι αναγκαίο να ξεκινήσουμε με ορισμούς: ευφωνία είναι η εύηχη προφορά των λέξεων, το όμορφο αισθητικό αποτέλεσμα που έρχεται από τον αρμονικό λόγο, ο μελωδικός ήχος που δίνει μια αλληλουχία φθόγγων. Η εύηχη λέξη ηχεί ωραία στα αυτιά, προκαλεί ευχάριστα συναισθήματα και μπορεί  κανείς να συναντήσει πολλές τέτοιες λέξεις στην ποίηση κυρίως, που ο ποιητής χρησιμοποιεί ειδικές τεχνικές προκειμένου να πετύχει την ευφωνία και να μεταφέρει τον αναγνώστη σε ένα κλίμα ηρεμίας και γαλήνης. Έτσι, φροντίζει τον ρυθμό, την ομοιοκαταληξία, τον τονισμό και επιλέγει παράλληλα ωραίες, ακουστικά και σημασιολογικά, λέξεις ή τις πλάθει ο ίδιος (λεξιπλασία: π.χ "μεταξόσκαλα" στο ποίημα Σερενάτα του Ιωάννη Πολέμη / "φτεροθορυβούνε" στο ποίημα Ο βράχος και το κύμα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη).

Οι εύηχες λέξεις περιλαμβάνουν συνήθως περισσότερα φωνήεντα, καθώς είναι πιο μελωδικά από τα σύμφωνα και τα σύμφωνα που χρησιμοποιούνται είναι τα υγρά (λ, ρ) και τα ρινικά (μ, ν). Παρατηρήστε, για παράδειγμα, λέξεις όπως: Ελεονόρα, Ορλεάνη και Λωρραίνη, ξένες και οι τρεις, που όμως πληρούν τα παραπάνω κριτήρια. Πολλοί άνθρωποι συμφωνούν ότι το ακουστικό αποτέλεσμα που δίνουν είναι πολύ ευχάριστο.

Το αντίθετο της ευφωνίας είναι η κακοφωνία ή χασμωδία, που είναι δυσάρεστη στον ποιητικό λόγο κυρίως. Η λέξη χασμωδία άρχισε να χρησιμοποιείται τον 12ο αι. μ.Χ και προέρχεται από το επίθετο χασμώδης, λέξη που συναντάμε ήδη από τον 2ο αι., από το ρήμα "χάσκω" που σημαίνει "ανοίγω υπερβολικά το στόμα μου". Ο όρος περιγράφει το φαινόμενο κατά το οποίο ακολουθούν δύο αλλεπάλληλα φωνήεντα και το καθένα αποτελεί διαφορετική συλλαβή. Υπάρχουν, βέβαια, μέθοδοι αποτροπής της χασμωδίας, εσωτερικής και εξωτερικής: με την έκθλιψη, την αφαίρεση, την κράση, τη συναλοιφή, τη συναίρεση και τη συνίζηση. 

Στην κακοφωνία, γενικότερα, υπάρχει ένας συνδυασμός φθόγγων που δίνει σκληρό και δυσάρεστο ακουστικό αποτέλεσμα. Τα στιγμιαία σύμφωνα (κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ) προκαλούν τέτοια αίσθηση ως επί το πλείστον. Ορισμένοι ποιητές, ωστόσο, χρησιμοποιούν εσκεμμένα άσχημες αισθητικά λέξεις ή λέξεις με αρνητικό περιεχόμενο και δημιουργούν επίτηδες ελαττώματα στον στίχο, καθώς θέλουν να αποτυπώσουν στο ποίημα την κακή ψυχική τους κατάσταση και να περάσουν στον αναγνώστη αυτήν τη μελαγχολία και τη θλίψη. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το ποίημα του Καρυωτάκη, Μικρή ασυμφωνία εις Α μείζον:

"Α! κύριε, κύριε Μαλακάση,
ποιός θα βρεθεί να μας δικάσει,
μικρόν εμέ κι εσάς μεγάλο,
ίδια τον ένα και τον άλλο;
Τους τρόπους, το παράστημά σας,
το θελκτικό μειδίαμά σας
το monocle που σας βοηθάει
να βλέπετε μόνο στο πλάι
και μόνο αυτούς να χαιρετάτε
όσοι μοιάζουν αριστοκράται,
την περιποιημένη φάτσα,
την υπεροπτική γκριμάτσα
από τη μια μεριά να βάλει
της ζυγαριάς, κι από την άλλη
πλάστιγγα να βροντήσω κάτου,
μισητό σκήνωμα, θανάτου
άθυρμα, συντριμμένο βάζον,
εγώ, κύμβαλον αλαλάζον.
Α! κύριε, κύριε Μαλακάση,
ποιός τελευταίος θα γελάσει;"

Στο παραπάνω ποίημα, ο συνδυασμός καθημερινού λεξιλογίου με λόγιες και ξένες λέξεις γίνεται προκειμένου ο ποιητής να δείξει την ειρωνική του διάθεση. Παράλληλα, οι λέξεις "φάτσα, γκριμάτσα και βροντήσω" περιέχουν στιγμιαία σύμφωνα και δεν είναι ευχάριστες ακουστικά, ενώ οι στίχοι "μισητό σκήνωμα, θανάτου άθυρμα, συντριμμένο βάζον" περιέχουν αρνητικές λέξεις.

Συνήθως μας αρέσουν οι θετικές λέξεις (αυτές που έχουν, δηλαδή, θετικό περιεχόμενο) και απορρίπτουμε τις αρνητικές, ανεξάρτητα από το αν είναι εύηχες ή όχι. Ωστόσο και λέξεις με αρνητικό περιεχόμενο μπορούν να έχουν ωραίο άκουσμα: πόνος, πένθος, θάνατος, μελαγχολία, νοσταλγία, απογοήτευση, δάκρυ, λύπη, θλίψη, απώλεια, μοναξιά, φόβος, νεκρικός, πικρός... είναι λέξεις αρνητικά φορτισμένες, αλλά μπορεί κανείς να τις εντοπίσει σε πλήθος ποιημάτων (όπως για παράδειγμα στην ποίηση της Δημουλά και του Καρυωτάκη), επομένως μπορούν να θεωρηθούν ποιητικές. Αντιθέτως, δεν θα έβρισκε κανείς σε ποίημα τις λέξεις: χύτρα, κοχλιοστρόφιο, οπωροπωλείο, σκαπάνη, ξυραφάκι, συρραπτικό... καθώς, μπορεί να έχουν μια ουδέτερη, σχεδόν αδιάφορη, σημασία αλλά είναι πολύ κακόηχες και αντιποιητικές.

Επίσης, λέξεις που δεν περιέχουν απαραίτητα συνδυασμό ρινικών και υγρών συμφώνων, όπως είδαμε παραπάνω, μπορούν να δώσουν ένα ευχάριστο ηχητικό αποτέλεσμα, λόγω του νοήματός τους ή των εντυπώσεων που έχουν σχηματιστεί μέσα μας γι αυτές. Παραδείγματα: αμέθυστος, άβυσσος, χάραμα, παράδεισος, φεγγάρι, άγγελος, αυγή, θυελλώδης, άνθος, σωτήρας, θάλασσα, αύρα, άστρο, αναγέννηση, αγέρι, βελούδο, πέπλο, δροσιά, είδωλο, λουλούδι, ρυάκι, γαλαξίας, πέλαγος, ρόδι, αηδόνι... Oι περισσότερες από αυτές τις λέξεις έχουν ευχάριστο άκουσμα γιατί έχουν να κάνουν με τη φύση. Ο Παλαμάς, λόγου χάριν, χρησιμοποιούσε πολλές τέτοιες λέξεις στην ποίησή του σε συνδυασμό με διάφορα κοσμητικά επίθετα και έτσι μπορούμε να βρούμε σε αυτήν δείγματα ευφωνίας:

"Ποιὸς εἶδε τὴ νεράιδα Κυμοθόη,
τοῦ πέλαου τὴ λαχτάρα καὶ τοῦ ἀφροῦ,
ποὺ εἶν᾿ ἔξω ἀπὸ τὰ πρόσκαιρα τῆς πλάσης
καὶ πέρα ἀπὸ τὰ βρόχια τοῦ καιροῦ;"

- Στροφή από το ποίημα Κυμοθόη

"T᾿ ἀνάστημα ἔχετε, τὸ παίξιμο, τὸ νάζι,
καὶ κάποιο ἀμίλητο περήφανο καμάρι,
καὶ κάποιο μάγεμα ποὺ ρίχνεται κι ἁρπάζει,
κι ἀπ᾿ τὴν πρωτόπλαστη ὀμορφάδα ἔχετε πάρει.
Σὰν εἴδωλα χλωμὰ σᾶς δείχνει τὸ μαράζι,
καὶ τὸ πουλὶ σᾶς δίνει κάποτε τὴ χάρη,
καὶ τὸν ἀέρα μία νεράϊδα ἀνεμοπόδα,
ὢ μὲ τὰ μύρια θεία χαμογέλια, ὢ ρόδα!"

-Στροφή από το ποίημα Η Φοινικιά

Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι μια λέξη είναι εύηχη όταν προηγείται ένα σύνολο υποκειμενικών παραγόντων, όπως είναι οι υποσυνείδητες εντυπώσεις που σχηματίζονται μέσα μας γι αυτήν, η σύνδεση ήχου και νοήματος της λέξης και η ακολουθία των φθόγγων μέσα σε αυτήν. Ακόμα και αυτό είναι υποκειμενικό και διαφέρει από γλώσσα σε γλώσσα αναλόγως με τη δομή της. Για τους Σλάβους, για παράδειγμα, η ευφωνία είναι κάτι διαφορετικό.

Δυστυχώς δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς θα μας φαινόταν αν λέγαμε το πέλαγος κοχλιοστρόφιο και τη σκαπάνη αγέρι ή ακόμα πώς θα μας φαινόταν αν αλλάζαμε τις λέξεις ανάμεσα σε αντίθετες σημασίες και λέγαμε τον παράδεισο κόλαση. Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε για κάτι τόσο υποθετικό. Το πιο πιθανό όμως είναι να μας φαινόταν απολύτως φυσιολογικό και να ήμασταν και πάλι θετικά προσκείμενοι στις λέξεις με θετική σημασία. 




0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Είμαι φιλόλογος -πρόσφατα ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Πολιτική Ιστορία (ΑΠΘ). Στα ενδιαφέροντα μου ανήκει η μελέτη της γλώσσας, η θεωρία της λογοτεχνίας και η παγκόσμια ιστορία. Προσπαθώ να μεταδώσω το πάθος μου για τη φιλολογία και την ελληνική γλώσσα στους μαθητές, Έλληνες και ξένους, ενώ παράλληλα ασχολούμαι με την έρευνα, αναλαμβάνω μεταφράσεις, όπως και την επιμέλεια βιβλίων. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *