Κυριακή, Ιουνίου 05, 2016

Τι είναι μία λέξη;

Μιλάμε με προτάσεις και τις προτάσεις σχηματίζουν λέξεις. Τι είναι όμως μία λέξη; Η λέξη αποτελείται από φωνήματα και γράφεται με σημεία. Φωνήματα είναι οι φθόγγοι, δηλαδή ό,τι ακούμε, ενώ σημεία είναι τα γράμματα, δηλαδή ό,τι βλέπουμε. Επομένως, φθόγγοι και γράμματα δεν είναι το ίδιο πράγμα και προηγείται ιστορικά η ομιλία: πρώτα μαθαίνουμε να μιλάμε και ύστερα να γράφουμε. 

Όμως η λέξη δεν είναι μόνο μια ακουστική/οπτική αναπαράσταση αλλά και ένα σύμβολο, καθώς σημαίνει κάτι, φέρει κάποιο νόημα, το οποίο γίνεται αντιληπτό μεταξύ ομόγλωσσων. Για όποιον δεν γνωρίζει ισπανικά, για παράδειγμα, η λέξη "hermanο" δεν είναι παρά ένας γλωσσικός ήχος. Για τον ισπανόφωνο, όμως, σημαίνει τον "αδελφό".

Μία λέξη περιγράφει γενικά. Μια ματιά σ' ένα λεξικό αρκεί για να προσφέρει την καλύτερη διαπίστωση γι αυτό. Για παράδειγμα "γραφείο" σημαίνει "το ειδικό τραπέζι στο οποίο γίνεται γραφική εργασία". Προκειμένου να διατυπώσει κανείς τη σημασία μιας λέξης, χρησιμοποιεί άλλες λέξεις για να το περιγράψει και μάλιστα αυτή η περιγραφή είναι γενική γιατί δεν αναφέρεται συγκεκριμένα στο γραφείο που έχεις, για παράδειγμα, στο δωμάτιο του σπιτιού σου αλλά είναι μια περιγραφή που ταιριάζει σε κάθε γραφείο, οπουδήποτε. 

Το παραπάνω, λοιπόν, είναι ουσιαστικό για την ομιλία, καθώς όταν μιλάμε χρησιμοποιούμε λέξεις, για να εκφράσουμε μέσα από τις διάφορες περιγραφές τις σημασίες που έχουμε στο μυαλό μας για τον κόσμο που ζούμε και αυτή είναι μία θεμελιώδης διαφορά που μας διακρίνει από τα ζώα, τα οποία αντιδρούν στα διάφορα ερεθίσματα με φυσικούς ήχους που δεν έχουν κανένα νόημα. 

Οι περισσότερες λέξεις που χρησιμοποιούμε έχουν ένα νόημα που έχει οριστεί συμβατικά και έχει καθιερωθεί μέσα από τη συνεχή χρήση τους από την κοινωνία. Δεν υπάρχει, δηλαδή, συγκεκριμένος λόγος που εμείς λέμε "μύτη", οι Άγγλοι "nose", οι Ισπανοί "nariz" και ούτω καθεξής, καθώς στις λέξεις έχει δοθεί το νόημα κατά συνθήκην, με ένα είδος σιωπηρής συμφωνίας από τους πρώτους χρήστες της γλώσσας και έπειτα με τη συνεχή χρήση και διατήρηση του νοήματος, παγιώθηκε. Όποιος δεν ακολουθήσει αυτήν την παγιωμένη συμφωνία θα απομονωθεί και δεν θα μπορέσει ποτέ να επικοινωνήσει. 

Ορισμένες φορές, τυχαίνει το νόημα που φέρουν οι λέξεις να αλλάζει με την πάροδο του χρόνου. Για παράδειγμα, οι αρχαίοι Έλληνες με την "εκκλησία" εννοούσαν την συνέλευση, ενώ σήμερα εννοούμε τον χριστιανικό ναό, την αυτοκέφαλη εκκλησιαστική εξουσία, τους χριστιανούς που ακολουθούν ένα δόγμα, κλπ. Άλλες, πάλι, λέξεις παρουσιάζουν αλλαγές σχετικά με την προφορά, η οποία δεν ταυτίζεται με τη γραφή: γράφουμε παιδί αλλά προφέρουμε [peδί]. Αυτό συμβαίνει γιατί στα αρχαία ελληνικά το "αι" της λέξης προφερόταν με τον τρόπο ακριβώς που γράφεται, αλλά με τον καιρό κατέληξε να προφέρεται σαν [e]. Αυτό συμβαίνει και σε άλλες γλώσσες που δεν είναι φωνητικές, στις οποίες δηλαδή δεν προφέρουμε ό,τι ακριβώς βλέπουμε. Τα ισπανικά, λόγου χάριν, είναι φωνητική γλώσσα, τα αγγλικά δεν είναι. 

Αυτές οι αλλαγές δεν συνεπάγονται σε καμία περίπτωση φθορά, όπως μπορείτε να διαβάσετε αναλυτικότερα εδώ, καθώς η γλώσσα δεν σταματά ποτέ να είναι το εργαλείο, το μέσο επικοινωνίας των ανθρώπων. Αυτός είναι ο σκοπός που εξυπηρετεί και το μόνο που απαιτείται από τους εκάστοτε χρήστες της είναι η παραδοχή. Η νέα ελληνική έχει περισσότερες από 500.000 λέξεις* (μέσα σε αυτές και οι λέξεις διαλέκτων/ιδιωμάτων και επιστημονικοί όροι) και χρησιμοποιούμε πολύ λίγες στην καθημερινή μας επικοινωνία, ενώ δεν γνωρίζουμε καν ένα μεγάλο ποσοστό αυτών. Το περιορισμένο και φτωχό λεξιλόγιο (λεξιπενία) δεν χαρακτηρίζει μόνο τη νεολαία και δεν είναι υπερβολικό να πούμε πως σχεδόν κανένας ομιλητής δεν γνωρίζει με πληρότητα τη μητρική του γλώσσα. Αν σας ενδιαφέρει να οργανώσετε το λεξιλόγιό σας, τότε αυτή η ανάρτηση είναι μια καλή αρχή!


* Σύμφωνα με τον Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, καθηγητή Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.


1 σχόλιο:



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Είμαι φιλόλογος -πρόσφατα ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην Πολιτική Ιστορία (ΑΠΘ). Στα ενδιαφέροντα μου ανήκει η μελέτη της γλώσσας, η θεωρία της λογοτεχνίας και η παγκόσμια ιστορία. Προσπαθώ να μεταδώσω το πάθος μου για τη φιλολογία και την ελληνική γλώσσα στους μαθητές, Έλληνες και ξένους, ενώ παράλληλα ασχολούμαι με την έρευνα, αναλαμβάνω μεταφράσεις, όπως και την επιμέλεια βιβλίων. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *