Παρασκευή, Ιουλίου 22, 2016

Πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά;

Πρώτο μάθημα: η προφορά της αρχαίας ελληνικής γλώσσας

Ο τρόπος με τον οποίο διδασκόμαστε και προφέρουμε την αρχαία ελληνική γλώσσα απέχει αρκετά από τη γνήσια προφορά και θα λέγαμε ότι οι ξένοι, που τα διδάσκονται με την ερασμική προφορά, βρίσκονται πιο κοντά στο πρωτότυπο απ' ό,τι εμείς. Τούτη η προφορά πήρε το όνομά της από τον Ολλανδό φιλόλογο Έρασμο, που προσπάθησε να δείξει την πραγματική προφορά της λατινικής και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και βοηθά οπωσδήποτε στην αποφυγή των ορθογραφικών λαθών, πρέπει όμως να τονιστεί ότι δεν περιγράφει τις φωνολογικές διαφορές των διαλέκτων. Αλλά πώς γνωρίζουμε ότι η προφορά ήταν διαφορετική; Από ντοκουμέντα! Τα ντοκουμέντα της εποχής, δεν είναι άλλα από τα κείμενα, μέσα από τα οποία μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιες ουσιώδεις διαφορές.

Όταν ο Κρατίνος, κωμικός ποιητής του 5ου π.Χ αιώνα, έγραφε: "ὁ δἠλίθιος ὥσπερ πρόβατον βῆ βῆ λέγων βαδίζει." προσπαθούσε απλώς να αποτυπώσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο ό,τι άκουγε αυτός και οι σύγχρονοί του και οπωσδήποτε ό,τι ακούμε κι εμείς σήμερα, καθώς δεν επρόκειτο για μεταλλαγμένα πρόβατα. Επομένως, το βῆ βῆ, που αν συναντούσαμε σε ένα αρχαίο κείμενο, θα διαβάζαμε ως βι βι [vi: vi:], οι αρχαίοι το πρόφεραν μπεε μπεε [be: be:], όπως κάνουμε κι εμείς. Η εξήγηση έχει να κάνει με τον διαχωρισμό των φωνηέντων της αρχαίας ελληνικής σε μακρά και βραχέα, πράγμα που διδασκόμαστε μόνο στη θεωρία. Γιατί στην πράξη τα μακρά φωνήεντα (στα οποία ανήκει και το "η") έχουν μία διάρκεια σε σχέση με τα βραχέα που είναι σύντομα στην προφορά. Μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα αυτήν τη διάκριση αν συγκρίνουμε στην αγγλική γλώσσα, για παράδειγμα, τις λέξεις "ship" (πλοίο) και "sheep" (πρόβατο), που ισχύει αυτός ο κανόνας, καθώς το [i] της πρώτης λέξης προφέρεται σύντομα, ενώ το δεύτερο με διάρκεια. Στα αρχαία, λοιπόν, το "η" προφερόταν ως ένα μακρό "ε"  και επίσης το "ω", προφερόταν ως ένα μακρό "ο". Γι αυτό εξάλλου, έχουμε το "όμικρον" και το "ωμέγα": στην πρώτη περίπτωση έχουμε ένα ο μικρό, και στη δεύτερη ένα ο μεγάλο. Αυτή την προφορά μαρτυρά και η ορθογραφία ορισμένων λέξεων: το "κρώζω" γράφεται έτσι γιατί δείχνει τη διάρκεια του ήχου που κάνουν τα κοράκια. 
Συνοψίζοντας για τα μακρόχρονα φωνήεντα: η = εε και ω = οο
Π.χ: η λέξη "κώμη" προφέρεται "κοόμεε"

Άλλη κατηγορία φωνηέντων, όπως ειπώθηκε και παραπάνω, είναι τα βραχέα, δηλαδή αυτά που προφέρονταν σε βραχύ/σύντομο χρόνο. Εδώ είναι απλά τα πράγματα: ε = ε και ο = ο
Π.χ: η λέξη "νέος" προφέρεται όπως και σήμερα. 

Η τελευταία κατηγορία φωνηέντων είναι τα δίχρονα, δηλαδή ορισμένα φωνήεντα (α, ι, υ) που άλλοτε προφέρονται ως μακρόχρονα και άλλοτε ως βραχύχρονα και σε επόμενο μάθημα θα εξετάσουμε αυτές τις περιπτώσεις. Προφέρονται βραχύχρονα ως εξής: α = α, ι = ι και υ = ου, ενώ ως μακρόχρονα προφέρονται έτσι: α = αα, ι = ιι και υ = ουου (η προφορά που προσεγγίζει καλύτερα το "υ" είναι ως "ϋ").

Επίσης, μέχρι τα κλασικά χρόνια οι δίφθογγοι προφέρονταν ως δύο χωριστοί φθόγγοι:
αι = [ai] 
οι = [oi]
αυ = [au] (δηλαδή "αου", σύμφωνα με την προφορά του "υ", που είδαμε παραπάνω)
ευ = [eu] (δηλαδή "εου") κ.ο.κ
Αυτό το καταλαβαίνουμε μέσα από τα δάνεια κυρίως: η λέξη "ποινή" πέρασε στα λατινικά ως "poena", κάτι που δείχνει ότι το "οι" προφερόταν ως δύο διαφορετικοί φθόγγοι. 

Όσον αφορά τα σύμφωνα: τα β, δ, γ προφέρονταν ως [b] (bar), [d] (deal) και [g] (group). Πάλι τα δάνεια μας βοηθούν να εξηγήσουμε αυτήν την προφορά. Η λέξη "βάρβαρος" πέρασε στα λατινικά ως "barbarus" και όχι ως "varvarus". Αντιστοίχως: grammatica (γραμματική) και draco (δράκων). Επιπροσθέτως, μέσα από τα δάνεια καταλαβαίνουμε ότι τα φ, θ, χ προφέρονταν ως [ph], [th], [kh]. Η λέξη "Φίλιππος" πέρασε στα λατινικά ως "Philippus", η θεωρία πέρασε ως "theoria" και το χάος ως "chaos". Eπίσης, το ζ φαίνεται πως προφερόταν ως [zd]. Το περσικό όνομα "Auramazda" αποδόθηκε στα αρχαία ελληνικά ως "Ὠρομάζης". 

Τέλος, στο αλφάβητο υπήρχε και το δίγαμμα (F) που αντιστοιχούσε σε έναν φθόγγο, παρόμοιο με αυτόν που βρίσκουμε στην αρχή της λέξης "woman" (γυναίκα), ένας άλλος φθόγγος που μετέπειτα δηλωνόταν με τη δασεία (πχ. η λέξη ιστορία προφερόταν στα αρχαία ελληνικά "historίa", έτσι τη δανείστηκαν και οι Ρωμαίοι) και όπου έγραφαν με διπλά σύμφωνα, πρόφεραν και με διπλή προφορά (π.χ άλ-λος), όπως γίνεται στα Κυπριακά.

Για να εμπεδώσετε καλύτερα την προφορά, παρακολουθήστε αυτά τα βιντεάκια:

Προφορά μεμονωμένων λέξεων


Ο όρκος του Ιπποκράτη




Κάποιοι αντιδρούν με την ερασμική προφορά και την απορρίπτουν ως επινόηση της Δύσης. Είναι λογικό να μας ξενίζει κάτι που έχουμε μάθει με διαφορετικό τρόπο όλα αυτά τα χρόνια, αλλά είναι γεγονός πως οι γλώσσες αλλάζουν στη μακρόχρονη πορεία τους (άλλωστε έτσι επιβιώνουν) και οι επιστήμες της φιλολογίας και της γλωσσολογίας αποδεικνύουν με τον πληρέστερο τρόπο τις θέσεις τους, θέσεις που δεν ασπάζονται μόνο ξένοι επιστήμονες και καθηγητές, αλλά και Έλληνες. 





0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *