Τετάρτη, Ιουλίου 20, 2016

Ειδήσεις και κριτική σκέψη

Όταν διαβάζουμε μία εφημερίδα πρέπει να είμαστε υποψιασμένοι σχετικά με τον "προσανατολισμό" της και να εξετάζουμε την αντικειμενικότητά της. Η εγκυρότητα σε καλές εφημερίδες, πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Σκοπός μας δεν είναι να εξετάσουμε τις κομματικές εφημερίδες, οι οποίες αποτελούν ξεκάθαρα εκφραστικό όργανο του εκάστοτε κόμματος. Όποιος τις διαβάζει, το κάνει με απόλυτη γνώση περί τίνος πρόκειται. Το θέμα είναι, τι γίνεται με τις υπόλοιπες εφημερίδες και πώς μπορεί κανείς να γίνει πιο παρατηρητικός και με περισσότερη κριτική σκέψη ως προς αυτά που διαβάζει. Είναι γεγονός ότι η κριτική σκέψη δεν καλλιεργείται επαρκώς από το εκπαιδευτικό μας σύστημα και ο κριτικός γραμματισμός μόνο τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να απασχολεί ως έννοια.

Aρχικά, ο ρόλος μίας είδησης είναι να ενημερώνει/πληροφορεί για τη ροή της πραγματικότητας. Αυτό σημαίνει πως τα γεγονότα πρέπει να μεταφέρονται ως έχουν, χωρίς να μπερδεύονται με προσωπικές απόψεις και εκτιμήσεις. Είναι λογικό ένας/μία δημοσιογράφος να έχει άποψη και να θέλει να την εκφράσει και είναι καλό όταν αυτό γίνεται μέσα από ειδικές στήλες με απόψεις. Από τη στιγμή, όμως, που εκτίμηση και είδηση ανακατεύονται, χωρίς ο δημοσιογράφος να προειδοποιεί ότι ακολουθεί η δική του αλήθεια, τότε εμείς ως αναγνώστες θα πρέπει: α) ή να αναζητήσουμε και για τις αλήθειες άλλων (περισσότερες πηγές) β) ή να γνωρίζουμε τουλάχιστον πώς να διακρίνουμε την πραγματικότητα από την αλήθεια του καθενός. 

Βλέπουμε, για παράδειγμα, μία τέτοια είδηση: "Παρελθόν για τους κλειστούς δημόσιους χώρους θέλει να καταστήσει το «άτμισμα», ή κοινώς τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου, το υπουργείο Υγείας". Ο τρόπος σύνταξης της πρότασης φωτογραφίζει ξεκάθαρα έναν υπαίτιο: το υπουργείο Υγείας της τάδε κυβέρνησης, που θέλει να καταστήσει κάτι παρελθόν (πρόκειται για προθέσεις, δεν είναι ακόμα γεγονός). Η είδηση θα μπορούσε πολύ απλά να παρουσιαστεί ως εξής: "Προς ψήφιση το νομοσχέδιο για την απαγόρευση του ηλεκτρονικού τσιγάρου σε κλειστούς δημόσιους χώρους". Σε αυτήν την περίπτωση, δεν υπάρχει ένα υποκείμενο που δρα, καθώς δεν υπάρχει ούτε ρήμα (συνηθίζεται στον δημοσιογραφικό λόγο) και έτσι αυτομάτως τονίζεται το καθαυτό γεγονός.

Άλλες ειδήσεις πάλι, δεν έχουν πολιτικό προσανατολισμό αλλά χρησιμοποιούν συγκινησιακό λόγο με λέξεις/φράσεις (κλισέ συνήθως) που θα τραβήξουν την προσοχή του αναγνώστη, δημιουργώντας του μία συγκεκριμένη συναισθηματική κατάσταση. Διαβάζουμε: "Ασυνείδητος οδηγός σκότωσε αγγελούδι...", ενώ θα ήταν ορθότερο να διαβάσουμε: "Νεκρό το παιδί που παρασύρθηκε από αυτοκίνητο", καθώς έτσι, όχι μόνο δεν τονίζεται το υποκείμενο, αλλά λείπουν και οι προσωπικές εκτιμήσεις "ασυνείδητος και αγγελούδι", όπως και το "σκότωσε" που δείχνει κάποια πρόθεση. Είναι σίγουρο πως μία τέτοια εξέλιξη αποτελεί δυσάρεστο γεγονός, αλλά δεν γνωρίζουμε ούτε τον οδηγό προσωπικά, ούτε υπό ποιες συνθήκες έγινε το συμβάν, καθώς δεν ήμασταν μάρτυρες.

Σε πολλές ειδήσεις, επίσης, σχετικές με την εγκληματικότητα, τονίζεται συχνά η καταγωγή του δράστη. Διαβάζουμε: "Εντοπίστηκε Αλβανός κακοποιός" ή "Συνελήφθη Πακιστανός για..." χωρίς να είναι απαραίτητη μία τέτοια διάκριση, καθώς ένα έγκλημα δεν παύει να είναι έγκλημα απ' όπου κι αν κρατά η σκούφια του θύτη.

Θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με το πώς παρουσιάζεται η επικαιρότητα εν γένει. Πολλές φορές ένα "στυγερό έγκλημα" μπορεί να βρίσκεται σε όλα τα πρωτοσέλιδα και να θέσει με αυτόν τον τρόπο στο περιθώριο κάποια άλλη πολύ πιο σημαντική είδηση, όπως για παράδειγμα, ένα κυβερνητικό σκάνδαλο. Φυσικά και το έγκλημα είναι μία πραγματικότητα, δεν είναι πλαστό γεγονός. Όμως αν επιλέγεται από μία σειρά ειδήσεων και τονίζεται για να εξυπηρετήσει σκοπιμότητες, τότε δημιουργούνται κάποια κενά στην ενημέρωση του πολίτη. Γενικά θα πρέπει κανείς να είναι επιφυλακτικός με τα πρωτοσέλιδα και τους τίτλους.

Καλό είναι να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψιν ειδήσεις που αποτελούν ήδη γεγονός χωρίς να μεταφέρουν τις υποψίες του/της δημοσιογράφου, οι οποίες ενδέχεται να μας προϊδεάσουν αρνητικά. Για παράδειγμα, μπορεί να ακούμε στις ειδήσεις ότι ένας κατά συρροήν δολοφόνος αρπάζει τα σκουλαρίκια από κάθε θύμα του και έπειτα ένας/μία δημοσιογράφος να αναφέρει ότι γίνονται έρευνες στο σπίτι ενός υπόπτου, στο οποίο έχουν βρεθεί πολλά κοσμήματα. Αυτά τα κοσμήματα μπορεί να βρίσκονται εκεί για οποιονδήποτε άλλο λόγο και δεν είναι απαραίτητο να συνδέονται με το συμβάν. Ωστόσο, και με το άκουσμα μόνο, θα πιστέψουμε αμέσως πως πρόκειται για τον θύτη.

Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με μία φωτογραφία: διαβάζοντας ένα αστυνομικό ρεπορτάζ για έναν εγκληματία, μπορεί να υπάρχει στο άρθρο και ένας εικονιζόμενος, τον οποίο το μυαλό μας θα ταυτίσει με τον θύτη, καθώς θα θεωρήσουμε αμέσως πως πρόκειται για μία "εγκληματική φυσιογνωμία". Τελικά στα μικρά γράμματα, καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται για το θύμα ή για τον αδερφό/φίλο/συμμαθητή του δράστη/θύματος. Αλλά με τις φωτογραφίες πρέπει να είμαστε γενικότερα προσεκτικοί: ειδικά στις πολιτικές ειδήσεις ενδέχεται να χρησιμοποιείται, ανάλογα και με το περιεχόμενό, άσχετη με την είδηση φωτογραφία, η οποία όμως δείχνει τον πολιτικό με συγκεκριμένη διάθεση ή μορφασμό. Είναι χαρακτηριστικό να βλέπουμε την Καγκελάριο της Γερμανίας θυμωμένη σε φωτογραφίες, όταν πρόκειται για το ελληνικό χρέος. Παρατηρήστε το!

Δεν είναι τυχαίο που ο Τύπος και έπειτα τα ΜΜΕ εν γένει χαρακτηρίστηκαν "Τέταρτη εξουσία". Ο Ουμπέρτο Έκο μίλησε για μία βαριά βιομηχανία που όποιος την ελέγχει, η χώρα του ανήκει. Είναι αλήθεια. Μία είδηση μπορεί να έχει μία πραγματικά καλή σκηνοθεσία και μπορεί να κρύβει μεγάλη δεξιοτεχνία και εμπειρία. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε, είναι να είμαστε παρατηρητικοί, να διασταυρώνουμε τις ειδήσεις που διαβάζουμε, να ελέγχουμε τις πηγές μας και να είμαστε καχύποπτοι όταν βλέπουμε πολύ συναισθηματισμό ή αλόγιστη χρήση επιθέτων. 




0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *