Πέμπτη, Ιανουαρίου 05, 2017

Αστικός: μια λέξη, πολλές σημασίες

Σε προηγούμενες αναρτήσεις είχε γίνει λόγος για το επίθημα -ισμός, όπως μπορείτε να δείτε εδώ και εδώ και αποτελούν έναν καλό πρόλογο για να ξεκινήσουμε με μια τέτοια λέξη, τον αστισμό

Αστισμός ονομάζεται η ιδεολογία της αστικής τάξης που υποστηρίζει τον καπιταλιστικό τρόπο οικονομικής και ταξικής οργάνωσης. Ο αστισμός, από οικονομολογική σκοπιά, εκδηλώνεται με το πνεύμα της ελεύθερης εργασίας και του ελεύθερου ανταγωνισμού, όπως διαβάζουμε στο "Λεξικό των -ισμών" του Α. Διαμαντίδη.


Όμως το επίθετο "αστικός" ενδέχεται να δημιουργεί κάποια σύγχυση, διότι σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες υπάρχουν διαφορετικές λέξεις για να προσδιορίσει κανείς τον κάτοικο μιας πόλης και την τάξη των αστών, καθώς σημαίνει τόσο το urban όσο και το bourgeois. Πολλές φορές μπορεί να χρησιμοποιηθεί απαξιωτικά το "μπουρζουάς", για να χαρακτηρίσει άτομα που ανήκουν στην ανώτερη αστική τάξη, ενώ για τον κάτοικο της πόλης δεν είναι σπάνιο να βλέπουμε να χρησιμοποιείται από κοινωνιολόγους το εσφαλμένο "αστεακός" (το οποίο όμως δεν δίνει χρώμα ιδεολογικού και ταξικού περιεχομένου). Στη λέξη "αστικός" φαίνεται ξεκάθαρα το φαινόμενο της πολυσημίας, όταν δηλαδή ένα σημαίνον αντιστοιχεί σε πολλά σημαινόμενα. 

Φυσικά αυτή η πολυσημία δεν είναι τυχαία και περιγράφεται μέσα σε μερικές γραμμές από τον Μαρξ: "Η αστική τάξη υπέταξε την ύπαιθρο στην κυριαρχία της πόλης. Δημιούργησε τεράστιες πόλεις, αύξησε σε μεγάλο βαθμό τον αριθμό τον αστικού πληθυσμού σε σύγκριση με τον αγροτικό και απέσπασε έτσι ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού από την ηλιθιότητα της αγροτικής ζωής...".  Αν και Γερμανός, ο Μαρξ, χρησιμοποίησε τους γαλλικούς όρους bourgeois και bourgeoisie στο έργο του και όχι τους αντίστοιχους γερμανικούς Bürger και Bürgertum, για να δηλώσει κατά κύριο λόγο τον κεφαλαιοκράτη-επιχειρηματία (βέβαια, έτσι χαρακτηρίζει και άλλα μέλη προνομιούχων κοινωνικών ομά­δων). 

Ας προχωρήσουμε σε μια δεύτερη σχετική πολυσημία: μικροαστός και μεγαλοαστός. Με τη χρήση αυτών των λέξεων δεν γίνεται αναφορά μόνο στα αντίστοιχα κοινωνικά στρώματα αλλά ο χαρακτηρισμός χρησιμοποιείται πλέον για να δηλώσει ξεκάθαρα μία νοοτροπία. Μικροαστός χαρακτηρίζεται ο στενόμυαλος, αυτός που έχει απόλυτες και ξεπερασμένες αντιλήψεις, άνθρωπος επαναπαυμένος και εφησυχασμένος στην ασφάλειά του, άτομο χωρίς ιδιαίτερες ανησυχίες και με πολλές προκαταλήψεις ή με τα λόγια του Ρώσου συγγραφέα Μαξίμ Γκόρκι "μικροαστός είναι κάποιος που προτίμησε τον εαυτό του". Αντίθετα, το "μεγαλοαστός" είναι περισσότερο συνδεδεμένο με την έννοια της αστικής τάξης και περιγράφει τον πλούσιο, τον μορφωμένο, άτομο με τρόπους και από καλή οικογένεια και συχνά χρησιμοποιείται ειρωνικά για να τονιστεί το ελίτ στοιχείο. 

Για να κλείσουμε με μία τελευταία παρατήρηση: το επίθετο "αστικός" άλλοτε χρησιμοποιείται θετικά και άλλοτε αρνητικά. Αστικοί τρόποι και αστική καταγωγή είναι έννοιες που μεταχειρίζονται ως επί το πλείστον τα ίδια τα άτομα αυτής της κοινωνικής τάξης για να περιγράψουν κάτι. Αντίθετα, εκφράσεις όπως αστικό κράτος, αστική κυβέρνηση είναι αρνητικές και χρησιμοποιούνται κυρίως από την αντίπαλη πλευρά, ενώ εκφράσεις όπως αστικό λεωφορείο, αστικός μύθος κ.α., έχουν να κάνουν ξεκάθαρα με την πόλη (με αντίθετο το το επίθετο "αγροτικός").  Με πολύ συγκεκριμένα παραδείγματα, τούτο το επίθετο αποκτά και άλλη σημασία, όταν αναφέρεται στον πολίτη και την ιδιότητά του: αστικός κώδικας, αστικό δίκαιο. Όλες αυτές οι σημασίες αποτελούν δάνεια από τη γαλλική γλώσσα (urbain, civil, bourgeois).

Κάτι πολύ ενδιαφέρον σχετικά με τη λέξη, είναι ότι υπήρχε και στα αρχαία ελληνικά: ἀστικός (ίσως να έχετε συναντήσει κάπου τον μύθο του Αισώπου: Μῦς ἀρουραῖος καὶ μῦς ἀστικός), φυσικά με τη σημασία αυτού που ανήκει στο άστυ και από εκεί προέρχεται και το "αστείος" --> αρχικά σήμαινε τον αστό, έπειτα τον ευγενή, τον φιλόφρονα, αυτόν που έχει καλούς τρόπους, τον ευφυή, για να καταλήξει με τη σημασία που έχει σήμερα. 

*Καθώς το ιστολόγιο εξετάζει από φιλολογική/γλωσσολογική σκοπιά τα πράγματα, παρακάτω προτείνονται κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες μελέτες για όποιον επιθυμεί να διαβάσει περισσότερα γύρω από το ζήτημα:








0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *