Κυριακή, Μαρτίου 26, 2017

Γιατί οι μετοχές παθητικού παρακειμένου μας προκαλούν αμηχανία;

Πολλές φορές, όταν γράφουμε, «κολλάμε» ως προς το αν η λέξη που έχουμε στο μυαλό μας είναι σωστή, κάτι που δε συμβαίνει συνήθως στον προφορικό λόγο, o οποίος ρέει με περισσότερο αυθόρμητο τρόπο. Ένα «προβληματικό» σημείο για πολλούς είναι οι μετοχές παθητικού παρακειμένου και αυτό γιατί υπάρχει μια σύγχυση που σχετίζεται με τον σχηματισμό τους στα αρχαία.  Από αυτήν την άποψη, η μελέτη τους παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον σε ορισμένες περιπτώσεις, κυρίως όταν εξετάζουμε την προέλευση, την ορθογραφία αλλά και την ένταξη τους μέσα σε προτάσεις. Αρχικά, πρέπει να πούμε πως οι μετοχές παθητικού παρακειμένου έχουν την κατάληξη -μένος, -μένη, -μένο και αρκετές έχουν διατηρήσει τον αναδιπλασιασμό που είχαν στην αρχαία ελληνική, όπως φαίνεται στις παρακάτω κατηγορίες:


1η κατηγορία: Επανάληψη του αρχικού συμφώνου του θέματος μαζί με ένα ε
Π.χ: απο-νε-νοημένος, επι-βε-βλημένος, κε-κτημένος

2η κατηγορία: Συλλαβική αύξηση
Π.χ: απ-ε-σταλμένος, ε-σπευσμένος, κατ-ε-ψυγμένος

3η κατηγορία: Χρονική αύξηση
Π.χ: αφ-η-ρημένος,  η-θελημένος,  παρ-ω-χημένος

4η κατηγορία: Ανώμαλος αναδιπλασιασμός
ειρημένος, αν-ειλημμένος

Και κάπου εδώ αρχίζουν οι ερωτήσεις:

1. Πότε γράφονται με δύο –μμ;
Γράφονται με δύο μμ όταν το ρήμα (α' συζυγίας) από το οποίο προέρχονται έχει χαρακτήρα: π, β, φ, πτ, φτ
Π.χ: θάβω à θαμμένος, γράφω à γραμμένος, καλύπτω à καλυμμένος

2. ανεπτυγμένος ή αναπτυγμένος; εγκαταλελειμμένος ή εγκαταλειμμένος;
Μπορεί κανείς να συναντήσει και τις τέσσερις αυτές λέξεις σε πληθώρα γραπτών. Γραμματικώς, είναι σωστοί οι πρώτοι τύποι (ανεπτυγμένος και εγκαταλελειμμένος), καθώς πρόκειται για τις λόγιες μετοχές παθητικού παρακειμένου των ρημάτων αναπτύσσω και εγκαταλείπω, όμως στα νέα ελληνικά αυτός ο αναδιπλασιασμός υποχωρεί και έτσι τείνουν να χρησιμοποιούνται και οι δεύτεροι τύποι.

3. ηνωμένος ή ενωμένος;
Παρόμοιο με τα παραπάνω. Γιατί λέμε Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, Ηνωμένα Έθνη, Ηνωμένο Βασίλειο αλλά "ενωμένοι σαν γροθιά", "ενωμένοι μέχρι τέλους" κλπ;  Το ηνωμένος προέρχεται από το ρήμα ενούμαι, αυτός που έχει ενωθεί και καθώς είναι περισσότερο λόγιο, χρησιμοποιείται σε ονομασίες κρατών και οργανισμών.

4. ανειλημμένος – από ποιο ρήμα προέρχεται;
Το ακούμε συχνά στην παγιωμένη έκφραση «ανειλημμένες υποχρεώσεις» και προέρχεται από το ρήμα αναλαμβάνομαι, άρα πρόκειται για τις υποχρεώσεις που έχουν αναληφθεί. Στην ουσία σχηματίζεται έτσι, καθώς ο παρακείμενος του ρήματος στα αρχαία ήταν εἴλημμαι. Το ίδιο ισχύει και με τα: επανειλημμένος και κατειλημμένος.

5. Ποιες είναι οι διαφορές τους;
κεκλεισμένος – κεκλημένος – κεκλιμένος
Κεκλεισμένος είναι αυτός που έχει κλεισθεί και προέρχεται από το ρήμα κλείομαι.
Κεκλημένος είναι αυτός που έχει κληθεί και προέρχεται από το ρήμα καλούμαι.
Κεκλιμένος αυτός που έχει κλιθεί και προέρχεται από το ρήμα κλίνομαι.

παραδεδεγμένος – παραδεδομένος
Παραδεδεγμένος είναι αυτός που τον  έχουν παραδεχθεί και προέρχεται από το ρήμα παραδέχομαι.
Παραδεδομένος είναι αυτός που έχει παραδοθεί και προέρχεται από το ρήμα παραδίδομαι.

εξηρμένος - εξαιρεμένος
Ο εξηρμένος έχει εξαρθεί, έχει εκθειαστεί δηλαδή. Προέρχεται από το ρήμα εξαίρομαι. Αντίθετα, εξαιρεμένος είναι αυτός που έχει εξαιρεθεί (προέρχεται από το ρήμα εξαιρούμαι). Σε αυτήν την περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψη το "εξηρμένος", μπορούμε να θέσουμε και ένα υποερώτημα: γιατί λέμε συνηρημένος και αφηρημένος αλλά εξαιρεμένος;
Το αφηρημένος προέρχεται από το ἀφαιρῶ < ἀπό + αἱρέω-ῶ
Το συνηρημένος προέρχεται από το συναιρῶ < σύν + αἱρέω-ῶ
Το εξαιρεμένος προέρχεται από το ἐξαιρῶ < ἐξ + αἱρέω-ῶ (σε λόγια μορφή, ωστόσο, το συναντούμε και ως εξηρημένος)
ΑΛΛΑ το εξηρμένος, όπως είπαμε, προέρχεται από το ἐξαίρω < ἐξ + αἴρω
Πρόκειται δηλαδή για διαφορετικά ρήματα και το γεγονός ότι μοιάζουν δεν πρέπει να μπερδεύει όσους δεν έχουν ιδιαίτερη τριβή και εξοικείωση με τα αρχαία.

6. Πώς τις χρησιμοποιούμε;
Αυτές οι μετοχές χρησιμοποιούνται συνήθως αντί για επίθετα και πολλές από αυτές τις μετοχές χρησιμοποιούνται σε παγιωμένες εκφράσεις. Για παράδειγμα:
εν χρω κεκαρμένος = κουρεμένος «γουλί», από το κείρομαι = κουρεύομαι
υπερέβη τα εσκαμμένα = ξεπέρασε τα επιτρεπτά όρια, από το σκάπτομαι
κεκλεισμένων των θυρών = δίκη στην οποία απαγορεύεται η είσοδος στο ακροατήριο
απονενοημένο διάβημα = απεγνωσμένη ενέργεια
κεκραμένος οίνος = νερωμένο κρασί, από το κεράννυμαι = αναμειγνύω (κυρίως κρασί με νερό)
ακολουθεί την πεπατημένη = ακολουθεί τον ασφαλή και γνωστό δρόμο
προσδεδεμένος στο άρμα (κάποιου) = ο οπαδός, ο ακόλουθος

-Άλλες έχουν πολύ συγκεκριμένη χρήση σε ορισμένους τομείς:
Μαθηματικά: συντεταγμένες, τετμημένη, τεταγμένη, τεθλασμένη γραμμή
Γεωγραφία: διακεκαυμένη ζώνη, εσβεσμένο ηφαίστειο
Χημεία: κεκορεσμένο διάλυμα
Φυσική: κεκλιμένο επίπεδο, συνεζευγμένες ταλαντώσεις
Οικονομικά: ανειλημμένα ποσά, προκαταβεβλημένο μίσθωμα 
Πληροφορική: δεδομένα
Στρατός: τεθωρακισμένα

7. Υπάρχει κάτι που πρέπει να προσέξουμε όσον αφορά τον σχηματισμό και την ορθογραφία αυτών των μετοχών;
Πρέπει να προσέξουμε λίγο περισσότερο τις εξής περιπτώσεις, διότι τα υπόλοιπα είναι λίγο-πολύ γνωστά:

-βλέπομαι – ιδωμένος
-γίνομαι – γινωμένος (το γινόμενος είναι μετοχή ενεστώτα)
-λέγομαι – ειπωμένος
-μεγεθύνομαι - μεγεθυσμένος (και όχι μεγεθυμένος ή μεγενθυμένος που ακούμε συχνά)
-για τα: αποθαρρημένος ή αποθαρρυμένος & βεβαρημένος ή βεβαρυμένος υπάρχει μεγάλη συζήτηση, αλλά και οι δύο τύποι υποστηρίζονται από μεγάλα λεξικά (όπως καταλαβαίνετε, γενικότερα τα ρήματα σε -ύνω δημιουργούν ερωτηματικά)

8. Τι άλλο που πρέπει να γνωρίζουμε γι' αυτές;
Για να ολοκληρώσουμε με τις μετοχές παθητικού παρακειμένου, πρέπει να πούμε πως μερικά ρήματα, παρόλο που δεν έχουν παθητική φωνή, σχηματίζουν παθητική μετοχή:

Μετοχή                   Ρήμα
ανεβασμένος          ανεβαίνω
γερασμένος            γερνάω
δακρυσμένος          δακρύζω
δυστυχισμένος       δυστυχώ
ευτυχισμένος         ευτυχώ
θυμωμένος            θυμώνω
κατεβασμένος       κατεβαίνω
μεθυσμένος           μεθάω
πεθαμένος             πεθαίνω
πεινασμένος          πεινάω
πεσμένος               πέφτω
συννεφιασμένος    συννεφιάζω
χαλασμένος           χαλάω




0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου



Η φωτογραφία μου
Θεσσαλονίκη
Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, σεξιστικός λόγος, μελέτη του φύλου, πολιτικές γυναικείας χειραφέτησης, κοινωνική φιλοσοφία και κοινωνικά κινήματα. Παράλληλα με τη διδασκαλία και την έρευνα, επιμελούμαι βιβλία. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *