Παρασκευή, Ιουλίου 05, 2019

Φεμινιστική Λογοτεχνία (Λέσχη Ανάγνωσης Φεμινιστικής Λογοτεχνίας - Θεσσαλονίκη)

Φέτος είχα τη μεγάλη χαρά να είμαι συντονίστρια σε λέσχη ανάγνωσης φεμινιστικής λογοτεχνίας στην Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη της Θεσσαλονίκης. Η ιδέα γι' αυτή τη θεματική μου ήρθε αφενός επειδή είναι σχετική με τα προσωπικά και ερευνητικά μου ενδιαφέροντα, αφετέρου επειδή πραγματικά έλειπε κάτι τέτοιο από την πόλη, ενώ για πολλές και για πολλούς από εμάς είναι μια ανάγκη. Η εκδήλωση ενδιαφέροντος υπήρξε πολύ μεγάλη, όμως η συμμετοχή, και ειδικά η παρακολούθηση μέχρι το τέλος  -αυτό είναι το πραγματικά δύσκολο- ήταν πολύ πιο μικρή, ωστόσο σταθερή και δημιουργική.

Κάθε πρώτη Τετάρτη του μήνα ερχόμασταν πιο κοντά με ένα ανάγνωσμα και μέσα απ' αυτό προσπαθούσαμε να εντοπίσουμε τη θέση της γυναίκας στον εκάστοτε χωροχρόνο, να αναλύσουμε τη φεμινιστική οπτική, να ανιχνεύσουμε προθέσεις, να "συζητήσουμε" με τον/τη συγγραφέα αλλά και να ανταλλάξουμε τις απόψεις μας για τη λογοτεχνία, την αισθητική και τον φεμινισμό εν τέλει. Φυσικά τα βιβλία είναι αμέτρητα, όμως ο χρόνος περιορισμένος, οπότε προσπαθήσαμε μέσα σε οχτώ μήνες να δούμε με κάποια χρονολογική συνέπεια την πορεία της γυναίκας και της χειραφέτησής της μέσα από τη λογοτεχνία, επιλέγοντας αναγνώσματα χαρακτηριστικά και σημαντικά για την εποχή που γράφτηκαν, συγγραφείς που προκάλεσαν με το έργο τους. Και φυσικά αυτό για το οποίο προσπαθήσαμε είναι το να υπάρχει μια ποικιλομορφία και μια σφαιρικότητα ως προς την προσέγγιση, πολλές όψεις και οπτικές. Ξεκινώ, λοιπόν, με την παρουσίασή τους σε περίπτωση που θα ήθελε και κάποιος άλλος να ξεκινήσει αυτήν τη λογοτεχνική διαδρομή.

Οκτώβριος - Το κουκλόσπιτο του Ίψεν (ή και αλλιώς "Νόρα")
Γραμμένο το 1879 από άνδρα-θεατρικό συγγραφέα, ίσως φαίνεται για κάποιους ότι δεν είναι και ο πιο επαναστατικός τρόπος για να ξεκινήσεις τη σχέση σου με τη φεμινιστική λογοτεχνία. Και όμως. Ο Ίψεν απελευθέρωσε τις γυναίκες στο σανίδι σε μια εποχή που έμεναν έγκλειστες στο σπίτι αποτελώντας κομμάτι της ιδιοκτησίας των ανδρών. Η Νόρα είναι μια ηρωίδα που δίνει τα πάντα για τον σύζυγό της και για την ευτυχία του αλλά αντιμετωπίζεται συνεχώς ως ένα άμυαλο παιδί, μια όμορφη κούκλα, ένα καναρινάκι - οπωσδήποτε όχι ως μια ενήλικη και ώριμη γυναίκα. Και φυσικά οι θυσίες της είναι μάταιες και έχουν τελικά το τίμημά τους:

Χέλμερ: Ξέρεις πολύ καλά ότι δούλευα μέρα-νύχτα για χάρη σου και ότι θα υπέμενα κάθε βάσανο και κάθε πίκρα. Όμως κανένας δεν θυσιάζει την τιμή του για εκείνον που αγαπάει.
Νόρα: Χιλιάδες γυναίκες το έχουν κάνει.

Η Νόρα, λοιπόν, έχοντας γνωρίσει με σκληρό τρόπο το πραγματικό κλουβί των γυναικών, κάνει το εντελώς αδιανόητο για την εποχή, εγκαταλείπει τον σύζυγο και τα παιδιά της, αφήνει πίσω της το πιο "ιερό" της χρέος για να... βρει τον εαυτό της, για να μάθει ποια πραγματικά είναι και για να σταθεί στα πόδια της. Το επαναστατικό εδώ είναι ότι η Νόρα δεν αφήνει την οικογένειά της για κάποιον έρωτα, για έναν άνδρα, αλλά για τον εαυτό της! Ο Ίψεν χάρισε ένα αριστούργημα που προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση εκείνη την εποχή σε διεθνές επίπεδο. Βέβαια ο ίδιος, καλεσμένος σε δεξίωση που έγινε προς τιμήν του από Λέσχη Κυριών στη Νορβηγία το 1899, δήλωσε ότι το γυναικείο ζήτημα δεν είναι κάτι μεμονωμένο, κάτι που αφορά μόνο τις γυναίκες αλλά ολόκληρο το ανθρώπινο γένος και το οποίο πρέπει να λυθεί, αλλά δεν υπήρξε δικός του σκοπός, μιας και στα έργα του ασχολείται με την περιγραφή του ανθρώπου γενικά (κατέληξε δε πως το ζήτημα πρέπει να λυθεί με τις γυναίκες ως μητέρες μιας κι αυτό είναι το μεγάλο τους έργο).

Νοέμβριος - Η αφύπνιση της Κέιτ Σοπέν
Η Έντνα Ποντελιέ μέσα σε ένα καλοκαίρι καταφέρνει να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό της, τις βαθύτερες επιθυμίες της και τις πραγματικές της ανάγκες. Η αφύπνιση της αφορά δύο επίπεδα: το πνευματικό, καθώς μέσα από τη συναναστροφή της με άλλες γυναίκες βλέπει ότι δεν ταιριάζει απόλυτα στην προσωπική της φύση η "γυναικεία" φύση -η μεγάλη ταμπέλα εκείνης της εποχής- δηλαδή η μητρότητα και ό,τι αυτή συνεπάγεται αλλά και το σωματικό, καθώς ξυπνάει σεξουαλικά και ποθεί τις σαρκικές απολαύσεις. Αφήνει, επίσης, την οικογένειά της (κυρίως έναν άνδρα που της μιλούσε πάντα επιτακτικά και της φερόταν λίγο καλύτερα από ένα κατοικίδιο) και καλλιεργεί το ταλέντο της στη ζωγραφική, προσπαθώντας μ' αυτόν τον τρόπο να ζήσει τον εαυτό της. Διάγει έναν βίο απλό και λιτό χωρίς πολυτέλειες αλλά με ελευθερίες και παρόλο που αυτό είναι ολότελα αντίθετο προς τα βικτωριανά ιδανικά της περιόδου, για την ίδια είναι το μόνο αληθινό και απολαυστικό. Φυσικά όμως το τέλος της ηρωίδας είναι το κυρίαρχο του 19ου αι. Επαναστατική και συντετριμμένη από μια κοινωνία που της υπενθυμίζει διαρκώς το καθήκον της, επιλέγει την ελευθερία με άλλα μέσα.

"Κάποια απ' αυτές τις μέρες", είπε η Έντνα, "θα πρέπει να συγκεντρωθώ και να σκεφτώ... να προσπαθήσω να καθορίσω τι είδους γυναίκα είμαι. Γιατί, ειλικρινά, δεν ξέρω. Σύμφωνα με όλους τους κώδικες που γνωρίζω είμαι ένα διαβολικά διεστραμμένο δείγμα του φύλου μου. Κι όμως, δεν μπορώ να πείσω τον εαυτό μου ότι πράγματι είμαι. Πρέπει να κάτσω να σκεφτώ."

Από εξώφυλλο του βιβλίου
Πράγματι, γυναίκες σαν την Έντνα καταδικάζονταν σε εποχές που δεν υπήρχαν δικαιώματα και αναγνωρίσεις γι' αυτές, και έτσι καταδικάζονταν και όσες προσπαθούσαν να αναδείξουν προβλήματα και πτυχές της γυναικείας ζωής, όσες απειλούσαν την τάξη εκείνου του κόσμου. Έτσι και η συγγραφέας, η Κέιτ Σοπέν, που μετά απ' αυτό το έργο που εκδόθηκε το 1899, το οποίο πλέον θεωρείται από τα κλασικά της αμερικανικής λογοτεχνίας, τελείωσε η λογοτεχνική της καριέρα διότι κανείς δε δέχθηκε να εκδώσει κάποιο βιβλίο της στη συνέχεια. 

Δεκέμβριος - Η κυρία Νταλογούει της Βιρτζίνια Γουλφ
Αγαπημένο βιβλίο. Εξιστορείται μια μέρα προετοιμασίας μιας δεξίωσης με την άψογη οικοδέσποινα  (ακόμα ο πλέον κοινωνικά αποδεκτός ρόλος το 1925) κυρία Νταλογούει:

"Η Κλαρίσα πλησίασε, με τους τέλειους τρόπους της, σαν αληθινή οικοδέσποινα, και ήθελε να τον συστήσει σε κάποιον - μιλούσε σαν να μην γνωρίζονταν, γεγονός που τον εξόργισε. Εντούτοις, ακόμα και τότε τη θαύμασε γι' αυτό. Θαύμασε το θάρρος της· το κοινωνικό ένστικτό της· θαύμασε τη δύναμή της να χειρίζεται πράγματα και καταστάσεις. "Η τέλεια οικοδέσποινα" της είπε, κι εκείνη μόρφασε. Όμως εκείνος επίτηδες της το είπε. Ήθελε να κάνει τα πάντα για να την πληγώσει από τότε που την είδε με τον Νταλγουέι."

Η Κλαρίσα υπήρξε ερωτευμένη με τη φίλη της Σάλι και θαύμαζε σε αυτήν ιδιαίτερα την επαναστατικότητά της και το ασυμβίβαστο του χαρακτήρα της. Πίστευε μάλιστα ότι αυτό δε θα της βγει σε καλό στο μέλλον, μόνο και μόνο για να διαψευστεί στη μεγάλη της δεξίωση όπου εμφανίστηκε παντρεμένη και μητέρα πέντε παιδιών. Υπήρξε επίσης ερωτευμένη με τον Πίτερ, όμως παντρεύτηκε τον Ρίτσαρντ προκειμένου να ζήσει μια ζωή που θα έχει περισσότερο χώρο δικό της για να αναπνέει. Έκανε, δηλαδή, μια απόλυτα συμβατική ζωή, λέγοντας όχι σε κάθε επιλογή που σήμαινε τόλμη και πάθος. Ταυτοχρόνως απεικονίζεται το Λονδίνο της εποχής, οι παλιές και οι νέες αντιλήψεις μεταξύ των γενιών αλλά και οι μεγάλες υπαρξιακές αγωνίες της ζωής με την παράλληλη ιστορία του Σέπτιμους. Το βιβλίο ίσως φανεί δύσκολο λόγω της ιδιαίτερης γραφής της Γουλφ αλλά εκεί βρίσκεται ολόκληρη η ταυτότητα και η γοητεία του. Η Γουλφ γράφει ως μια παντογνώστρια αφηγήτρια, εκφράζει τις σκέψεις και τα συναισθήματα όλων και το κάνει με έναν μαγευτικό μακροπερίοδο λόγο. Προτείνω και μια σχετική ταινία, το The Hours (2002) που ακούγεται και η πολύ όμορφη ατάκα "H κυρία Νταλογούει κάνει πάρτι για να καλύψει τη σιωπή", όπως και την ανάγνωση του "Ένα δικό της δωμάτιο" της ίδιας συγγραφέως.

Ιανουάριος - Η ερωμένη της της Ντόρα Ρωζέττη
Αν στο προηγούμενο βιβλίο ο έρωτας μεταξύ δύο γυναικών είχε έναν δεύτερο ρόλο, σε αυτό το βιβλίο έχει τον πρωταγωνιστικό και μάλιστα με φόντο τη μεσοπολεμική Αθήνα (1929)! Πρόκειται για ένα πολύ ιδιαίτερο κεφάλαιο στην ιστορία του ελληνικού μυθιστορήματος με μια άγνωστη μέχρι σήμερα συγγραφέα (το "Ντόρα Ρωζέττη" δεν είναι παρά ψευδώνυμο). Η Ντόρα (έτσι ονομάζεται η κεντρική ηρωίδα) ζει έναν φλογερό και άστατο έρωτα με τη Λίζα και καταγράφει τον ερωτικό της πόθο και τα σκαμπανεβάσματα της σχέσης τους σε στυλ ημερολογίου. Πέρα όμως από το δικαίωμα της γυναίκας στον έρωτα, στην επιλογή, προβάλλονται και άλλα πεδία χειραφέτησης όπως οι σπουδές και η εργασία. Επιπλέον η ηρωίδα αδιαφορεί παντελώς για το πώς η κοινωνία και ο στενός της κύκλος κριτικάρει τη ζωή της και τις επιλογές της:

"Συ ήσουν κορίτσι δικό μας, του κύκλου μας, μα σε χάσαμε. Ο φεμινισμός κι ο αγώνας της γυναίκας και η εξύψωσή της στο πνευματικό επίπεδο, σε τι διαστρεβλωμένο επίπεδο σ' έφεραν, για το Θεό! Πρέπει ν' αφήσεις τον ανισόρροπο αυτό δρόμο που πήρες, ν' ακολουθήσεις τη φ ύ σ η."

...και θέλει απλά να κυνηγήσει την ευτυχία της με όπλο την οικονομική ανεξαρτησία. Το τέλος είναι χαρούμενο αλλά και ανοιχτό για διάφορες υποθέσεις.

Φεβρουάριος - Ο γυάλινος κώδων της Σύλβια Πλαθ
Εισερχόμαστε, πλέον, δειλά δειλά στα χρόνια του δεύτερου φεμινιστικού κύματος. Η Πλαθ είναι γνωστή για τα ποιήματά της και τούτο το βιβλίο αποτελεί το μοναδικό της μυθιστόρημα το οποίο και αφθονεί σε αυτοβιογραφικά στοιχεία. Η Έσθερ, η κεντρική ηρωίδα, κερδίζει υποτροφία για να κάνει πρακτική άσκηση ως δημοσιογράφος σε περιοδικό μόδας. Όμως ενώ περίμενε να ζήσει την εμπειρία μιας ζωής και να ξεκινήσει στη συνέχεια μια λαμπρή καριέρα, η πραγματικότητα την μπλοκάρει και διάφορα δυσάρεστα και ατυχή γεγονότα την κάνουν να χάνει τον έλεγχο... μέχρι που η κλινική κατάθλιψη την καθηλώνει εντελώς, καθιστώντας την ένα αντικείμενο δοκιμών. Το τέλος, ωστόσο, είναι πιο θετικό απ' ό,τι θα περιμέναμε. Φυσικά σε όλο το βιβλίο η συγγραφέας πραγματεύεται συνεχώς θέματα όπως οι σπουδές και οι επαγγελματικές προοπτικές που υπάρχουν για τις γυναίκες, o γάμος και η μητρότητα, η παρθενία και οι κοινωνικές και θρησκευτικές προκαταλήψεις που τις περιβάλλουν - αλλά βέβαια όχι τους άνδρες. Η Σύλβια Πλαθ εξέδωσε το βιβλίο με το ψευδώνυμο "Victoria Lucas" έναν μήνα πριν αυτοκτονήσει το 1963. Το βιβλίο είναι πλέον εξαντλημένο στα ελληνικά αλλά το αγγλικό κείμενο διαβάζεται εύκολα και ευχάριστα. 

Μάρτιος - Η ιστορία της θεραπαινίδας της Μάργκαρετ Άτγουντ
Αρχικά: όποιος δεν έχει δει τη σειρά, απλά ας διαβάσει το βιβλίο. Συνεχίζοντας, λοιπόν, πλέον με τη δεκαετία του '80 (1985), η συγγραφέας μάς πλάθει τον απόλυτα δυστοπικό κόσμο, το πλέον ζοφερό μέλλον για τις γυναίκες οι οποίες χρησιμοποιούνται ως μηχανές αναπαραγωγής από άνδρες της υψηλής κοινωνίας σε ένα απόλυτα οργανωμένο έγκλημα και από ένα σύστημα που φαίνεται αναπόδραστο γι' αυτές. Είναι εκεί που τα συναισθήματα πνίγονται, τα λόγια είναι μετρημένα, οι κινήσεις υπολογισμένες και οι τιμωρίες συχνές αλλά τουλάχιστον οι γυναίκες είναι... "ασφαλείς"!

"Τι θέαμα ήταν οι γυναίκες άλλοτε. Βάζοντας αλοιφές σαν το ψητό που το λαδώνεις, με τις πλάτες και τους ώμους γυμνούς μες στη μέση του δρόμου, δημοσίως, και τα πόδια φάτσα φόρα, δίχως καν ένα καλσόν, δεν είναι ν' απορείς που συνέβαιναν τέτοια πράγματα. Πράγματα: η λέξη που χρησιμοποιούσε όταν κάτι, το οτιδήποτε εννοούσε, παραήταν αποκρουστικό, χυδαίο ή φριχτό για να το ξεστομίσει. Η πετυχημένη ζωή για κείνην ήταν αυτή όπου απέφευγες τέτοια πράγματα, όπου τέτοια πράγματα δεν μπορούσαν να συμβούν. Τέτοια πράγματα δε συμβαίνουν σε σωστές γυναίκες."

Πρόκειται για άλλο ένα βιβλίο στο οποίο προβάλλονται επίσης εντόνως τα δύο μέτρα και σταθμά που ισχύουν για τα φύλα, ενώ η Δημοκρατία του Γιλεάδ, όπου και διαδραματίζεται η ιστορία, είναι μια κατ' επίφαση δημοκρατία, ένα ασφυκτικό καθεστώς, δημιουργημένο από μια ανδρική ολιγαρχία όπου οι σύζυγοί τους και οι πορφυρές, οι τελευταίες δεν έχουν καν ταυτότητα και όνομα, είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, δηλαδή θύματα μιας κοινής εκμετάλλευσης. Συναρπαστικό όσο λίγα! 

Απρίλιος - Περσέπολις της Μαρζάν Σατραπί
Ολοκληρώσαμε τις συναντήσεις μας τον Μάιο στη Helexpo στη 16η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου, την πιο όμορφη γιορτή του βιβλίου στην πόλη. Εκεί μιλήσαμε για το αυτοβιογραφικό κόμικ της συγγραφέως από το Ιράν στο οποίο και περιγράφει την παιδική ηλικία της στα χρόνια της Ισλαμικής Επανάστασης αλλά και το αποτύπωμα που άφησε στη χώρα και συνακολούθως στην ενήλικη ζωή της. Η θέση της γυναίκας στην ιρανική κοινωνία εκείνης της εποχής φαίνεται σε πολλές εκφάνσεις της ζωής της ηρωίδας η οποία διχάζεται μεταξύ Ανατολής και Δύσης, η οποία νιώθει ότι δεν ανήκει  πραγματικά πουθενά. Έτσι, λοιπόν, οι γυναίκες εγκλωβισμένες σε ένα θεοκρατικό περιβάλλον επιβάλλεται να συμμορφώνονται συνεχώς μπροστά στους κανόνες και στις απαγορεύσεις, στους κινδύνους, στη διαρκή αστυνόμευση. Η συγγραφέας μας ξεναγεί στο ασπρόμαυρο παρελθόν της, καθώς όμως προέρχεται από μια μεγαλοαστική οικογένεια, αυτό αποτελεί ένα προνόμιο και ένα εφόδιο για τις διεξόδους που βρίσκει καθότι απολαμβάνει κάποιες ελευθερίες χαμένες για τον μέσο όρο των Ιρανών γυναικών. Το κόμικ έχει γυριστεί και σε ταινία κινουμένων σχεδίων και προτείνω μαζί με αυτά και ένα άλλο βιβλίο εφηβικής λογοτεχνίας -που επίσης έχει γυριστεί σε ταινία κινουμένων σχεδίων- το "Στον αγώνα για το ψωμί" με ηρωίδα ένα γενναίο κορίτσι από το Αφγανιστάν. 

Από το κόμικ "Περσέπολις"

Και κάπως έτσι φτάσαμε στο καλοκαίρι! Εξερευνώντας τον φεμινισμό μέσα από το θέατρο, από το φανταστικό και το κόμικ, από τα μάτια ενός άνδρα, από τα μάτια μιας ομοφυλόφιλης, με τη ματιά μιας γυναίκας που ζει σε θεοκρατικό καθεστώς, με διαδρομές και στάσεις στα χρόνια του πρώτου και του δεύτερου φεμινιστικού κύματος. Συζητήσαμε κατά καιρούς ότι θα ήταν ωραίο και περισσότερο πλήρες να ενταχθεί επίσης ανάγνωσμα από μαύρο φεμινισμό, από τη ζωή της γυναίκας στην ινδική κοινωνία, από τη ζωή της γυναίκας της εργατικής τάξης αλλά και ποίηση, κάτι που όμως ο χρόνος και οι υποχρεώσεις δεν επέτρεψαν. Υπάρχουν, λοιπόν, πολλές προτάσεις και ίσως επιστρέψω με ένα β' μέρος. 

Όμως μέχρι τότε εύχομαι ένα γεμάτο αναγνωστικό καλοκαίρι, ενώ θα ήθελα να εκφράσω και τις ευχαριστίες μου στους ανθρώπους της Κεντρικής Δημοτικής Βιβλιοθήκης για την υλοποίηση της ιδέας, όπως και στην ομάδα για τις ενδιαφέρουσες συζητήσεις μας. Και φυσικά ένα τελευταίο μήνυμα: επιδιώξτε να συμμετέχετε σε λέσχες ανάγνωσης, πρόκειται για εμπειρία!





0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

About Me Σοφία Τατίδου - Φιλόλογος και Υποψήφια Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών (ΑΠΘ). Ερευνητικά ενδιαφέροντα: γλώσσα, πολιτική και εξουσία, κοινωνική ιστορία και κινήματα. Mπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου μέσω της παρακάτω φόρμας, τοποθετώντας τα στοιχεία σας. Τα πεδία με αστερίσκο (*) είναι υποχρεωτικά.

Φόρμα επικοινωνίας:

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *